ABD-İran mutabakat zaptı Cuma günü İsviçre’de resmen imzalanacak. İran’ın nükleer ve balistik füze kapasitesi, rejim değişikliği, protestoculara destek, vekil güçlerle ilişkiler… ABD’nin üç ayın ardında bu başlıklarda neyi ne kadar başardığı sorusu tartışılıyor.
HABER MERKEZİ – ABD-İsrail ve İran arasında 28 Şubat’ta savaş başladığında, ABD Başkanı Donald Trump ile İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu’nun ilk açıklamalarına bakılırsa, esas hedeflerin rejimin devrilmesi, rejimden rahatsız olan halkın yönetimi ele almasını mümkün kılmak, İran’ın nükleer ve balistik füze programını bitirmek, İran’ın bölgedeki vekil güçleriyle ilişkilerini sonlandırmak gibi başlıkları kapsadığı görülebiliyordu.
Savaşın üzerinden üç aydan fazla bir süre geçti. Savaşın 40’ıncı gününde, 8 Nisan’da ateşkes ilan edildi ve ardından görüşmeler başladı. İki aydan fazla süren görüşmelerin ardından 14 Haziran’da savaşın sonlandırılmasına yönelik bir mutabakat zaptının kabul edildiği duyuruldu. Böylece ABD ile İran, savaşı kalıcı olarak sonlandırabilecek olası bir nihai anlaşma için bu mutabakat çerçevesinde yeniden müzakerelere başlayacak; bu nedenle Cuma günü imzalanması beklenen mutabakat zaptı, savaşın sonlandırılması yolunda atılan ilk önemli adım olarak değerlendiriliyor.
Üç aydan fazla bir süre sonra, ön barış anlaşması sağlanmışken, Trump neyi başardı? Bu soruyu Reuters haber ajansı ile Nûmedya24’ün daha önceki haberlerinde yer verilen verilerden hareketle bir kez daha yanıtlamak mümkün.
ABD-İran: Savaştan anlaşmaya | Taraflar neyi hedefliyordu, şimdi neyi konuşuyor?
FÜZELER VE İHA’LAR
Savaştan önce İran, Ortadoğu’daki en büyük balistik füze stoğuna sahipti; bu stokta 2 bin 500 ile 6 bin arasında farklı türde füze bulunuyordu. Bunlardan bazıları 2 bin kilometreye varan menzilleriyle İsrail’e ulaşabiliyordu, bazıları ise savunması daha zor olan misket bombası başlıkları taşıyordu.
İran’ın balistik füze kapasitesi ne?
İran aynı zamanda uzun menzilli insansız hava araçlarının da önemli bir üreticisi; özellikle Rusya’nın Ukrayna’ya karşı kullandığı ve Tahran’ın da kullandığı tek yönlü Şahed insansız hava aracı bunlardan biri.
Savaşın başlamasından yaklaşık bir ay sonra, ABD kaynakları Reuters’e bu cephaneliğin üçte birinin imha edildiğini, diğer üçte birinin ise muhtemelen hasar gördüğünü, imha edildiğini veya gömüldüğünü söyledi.
ABD’nin bölgede savaşı yürüten Merkez Kuvvetler Komutanlığı’nın (CENTCOM) komutanı Amiral Brad Cooper, 14 Mayıs’ta Kongre’ye yaptığı açıklamada, İran’ın füze ve uzun menzilli insansız hava araçları üretme ve stoklama yeteneğinin yıllarca geriye gittiğini söyledi. Çatışma sırasında ABD ve müttefikleri tarafından bin 500’den fazla füze ve 6 binden fazla insansız hava aracının önlendiğini açıkladı.
İran’ın elinde kaç füze kaldığı belirsiz, ancak hâlâ ABD’nin bölgedeki müttefiklerine saldırı yapabilme kapasitesine sahip; en son 6 Haziran’da Kuveyt ve Bahreyn’e, 7 Haziran’da ise İsrail’e füze saldırıları düzenledi.
GELENEKSEL ASKERİ KAPASİTE
ABD ordusu, İran’ın bölgede güç gösterme veya ABD operasyonlarını tehdit etme konusundaki konvansiyonel askeri kabiliyetini zayıflattığını ileri sürüyor.
CENTCOM Komutanı Cooper, Kongre’ye ABD ordusunun 161 İran savaş gemisini imha ettiğini ve hava savunma sistemlerinin yüzde 82’sini etkisiz hale getirdiğini, savaş öncesinde günde 100’e kadar sorti yapan İran hava kuvvetlerinin artık hiçbir görev uçuşu yapmadığını belirtti.
Buna rağmen İran, sürat tekneleri, mayınlar, insansız hava araçları ve füze botları kullanarak, dünyanın petrol ve doğal gaz arzının beşte birini taşıyan ticaret gemilerini çatışma süresince Hürmüz Boğazı’nda etkili bir şekilde bloke etmeyi başardı.
NÜKLEER PROGRAM
ABD Başkanı Donald Trump defalarca asıl amacının İran’ın nükleer silah geliştirmesini engellemek olduğunu söyledi, hatta en son iki gün önce amaçlarının yüzde 95’inin bu olduğunu açıkladı. Tahran ise sürekli olarak bomba yapma niyetinin olmadığını ve programının barışçıl amaçlı olduğunu savundu.
IAEA’nın İran raporu | İran’a saldırının temel nedeni: İran’ın nükleer kapasitesi ne?
Ancak savaş, İran’ın nükleer kapasitesini önemli ölçüde değiştirmedi. ABD istihbaratı geçen ay, İran’ın nükleer silah üretmesinin bir yıldan az süreceğini tahmin etmişti; bu, Haziran 2025’te İran nükleer tesislerine yapılan saldırıların ardından ortaya koyduğu zaman çizelgesiyle aynı.
ABD ile İran arasında varıldığı duyurulan mutabakat zaptının Cuma günü imzalanmasının ardından, İran’ın nükleer programının müzakerelerde en önemli başlık olacağı kaydediliyor. Trump, İran’ın zenginleştirilmiş uranyumunun ülkeden çıkarılması gerektiğini savunurken, İran ise buna karşı.
‘Cenevre’de imzalanabilir’ | Olası ABD-İran anlaşması: Hangi başlıkları içeriyor?
VEKİL GÜÇLER
Trump, 2 Mart’ta Beyaz Saray’da yaptığı açıklamada, Tahran’ın onlarca yıldır güç gösterisi yapmak ve düşmanlarını taciz etmek için güvendiği Irak, Lübnan, Gazze ve Yemen’deki silahlı vekil grupları silahlandırmasına ve finanse etmesine izin verilemeyeceğini söyledi.
ABD-İran: Savaştan anlaşmaya | Taraflar neyi hedefliyordu, şimdi neyi konuşuyor?
İran ile ABD arasındaki önemli ihtilaf noktalarından biri de vekil güçler meselesiydi. İmzalanması beklenen mutabakat metninde bu hususta net bir çerçeve bulunmuyor, ancak tarafların iddiaları var.
İran, savaşı bitirecek olası bir anlaşmanın Lübnan’ı kapsayacağını belirtiyor. Böyle bir durumun ortaya çıkması, İran’ın bölgedeki vekil güçlerinin başında gelen ve son savaşa da Lübnan cephesinde aktif şekilde katılan Hizbullah’ı koruduğunu ve bölgeye yönelik iddialarını sürdürdüğünü gösterecek. Bunun aynı zamanda vekil güçleri ve bunlarla ilişkileri son yıllarda büyük darbeler almış olsa da İran’ın son savaşta bir iddiasını daha koruduğu değerlendirmelerine de yol açıyor.
İran’ın vekil güçleri nezdinde yaşadığı kayıp sadece bu savaşla ilgili değil, öncesine dayanıyor. İran, Hamas’ın 7 Ekim 2023’te İsrail’e yönelik saldırısından sonra Gazze’de başlayan ve iki yıl süren savaş süresince bölgesel vekilleri nezdinde önemli kayıplar yaşadı. İsrail saldırılarıyla Gazze yerle bir edilirken, Hamas hem yönetim hem de örgütsel düzeyde etkinliğini önemli oranda yitirdi ve son olarak Trump’ın 29 Ekim 2025’te açıkladığı Gazze Barış Planı kapsamında silahsızlanmayı bile kabul etti. Bu dönemde İran’ın bir diğer önemli vekil gücü Lübnan’daki Hizbullah da benzer kayıplar verdi, ancak Hamas kadar değil. Suriye’de Aralık 2024’te Esad rejimi çöktü ve İran burayı terk etmek zorunda kaldı. Yemen’de Husiler, Gazze savaşı süresinde lider kayıpları yaşadı, etkinliğini önceki yıllara göre kısmen yitirdi, ancak hala varlığını koruyor. Irak’ta ise İran’ın vekil güçleri muhtemelen en güçlü halka olarak varlığını koruyor.
Gazze’deki yıkıcı savaşın ardından vekil güçleri nedeniyle doğrudan savaşın muhatabı olacağını hesaplayan ve nitekim zaman zaman olan İran önemli ölçüde sınırlarına kapandı ve beklenen savaş önce 13 Haziran 2025’te, ardından da 28 Şubat 2026’da yaşandı.
Ancak İran vekil güçleri nezdinde, Ekim 2023 öncesiyle kıyaslanamayacak düzeyde zafiyet yaşıyorsa da, hala etkinliğini koruyor. Lübnan savaşın önemli bir cephesi oldu, Yemen’de Husiler savaşa dahil oldu ve İran’ın Hürmüz Boğazı ile savaşta elde ettiği avantajdan ilhamla Kızıldeniz’deki boğazı tehdit etti. Hamas, Gazze savaşı sonrasında silah bırakmayı kabul etmişti, ancak İran’daki savaş Gazze’de süren süreci sekteye uğrattı ve bu Hamas’a yeniden organize olma fırsatı tanıyor. Irak ise İran’daki savaşın en dinamik cephelerinden biri oldu ve İran’ın etkisi hala güçlü.
Bu arada CENTCOM Komutanı Cooper, Mayıs ayında Kongre’ye yaptığı açıklamada, İran’ın artık bu gruplara gelişmiş silahlar tedarik etme yeteneğinin kalmadığını söylemişti, ancak bunun ne anlama geldiğini belirtmemişti.
REJİM DEĞİŞİKLİĞİ
Trump, savaş başlamadan önce İranlı protestocuları yöneticilerini devirmeye teşvik etmiş ve 28 Şubat’ta Ayetullah Ali Hamaney’in ölümünün hükümeti ele geçirmek için “en büyük fırsatları” olduğunu söylemişti. 6 Mart’ta ise savaşın ancak İran’ın “koşulsuz teslim olması” ve yeni, “kabul edilebilir” bir liderin gelmesiyle sona ereceğini belirtmişti.
Rejim değişikliği mi, uyumlu yönetici mi? | ABD’nin İran’da aradığı “son derece makul” kişi kim?
Savaş İran’ın teokratik hükümetini devirmeyi başaramamış olsa da, Trump, Hamaney’in yerine oğlu Ayetullah Mücteba Hamaney’in geçmesiyle amacına ulaştığını iddia etti. Trump, 29 Mart’ta yeni yönetimi “yeni ve daha makul bir rejim” olarak nitelendirdi.
Bununla birlikte Trump, son haftalarda İran liderlerinin devrilmesi yönündeki çağrılarını tekrarlamaktan kaçındı.
Asso Hassan Zadeh yazdı | Trump, İran’daki protestocuları bir anlaşma karşılığında satıyor mu?
