Irak, İran’daki savaşın bir cephesi haline gelmiş durumda ve buradaki silahlı gruplar, ABD ile Suudi Arabistan’ın Isaldırısıyla yeniden gündemde. Peki, Irak’ta “devlet içinde devlet” görüntüsü oluşturan İran destekli bu grupların sayısı kaç, ne kadar silahlı güçleri var ve bölgesel güç dengelerini etkileme kapasiteleri ne?
HABER MERKEZİ – ABD-İsrail ve İran arasında 28 Şubat’ta başlayan savaş kısa sürede bölgesel bir hal aldı. Bunun en önemli nedeni, İran’ın birçok ülkede kurduğu, desteklediği ve silahlandırdığı milis grupların varlığı. İran’daki savaş, aynı zamanda İran’ın vekil güçlerinin bulunduğu ülkelerin de bir cephe haline gelmesini beraberinde getirdi.
İran’ın en önemli vekil güçleri Filistin’de Hamas, Lübnan’da Hizbullah, Yemen’de Husiler ve Irak’ta Haşdi Şabi çatısı altındaki birçok örgütten oluşuyor.
ABD ile İran arasında 18 Haziran’da mutabakat zaptı imzalandı ve kalıcı bir çözüm için 60 günlük müzakere süreci öngörüldü. Ancak aradan geçen sürede müzakereler için herhangi bir adım atılmış değil ve savaş Hürmüz Boğazı ihtilafı nedeniyle yeniden tırmandı. Bununla birlikte İran’ın vekil güçlerinin bulunduğu Yemen ve Irak’ta da hareketlilik yeniden arttı ve ABD ile bölgedeki müttefiklerine yönelik saldırılarda artış gözlendi. Bu saldırıların gerçekleştirildiği adreslerden biri Irak.
Vekil güçler: İran’daki savaşın gerekçelerinden biriydi
ABD ile Irak arasında kurulmak istenen yeni dönem işbirliğini tehdit eden, İran’daki savaşı bölgesel çapta daha fazla tırmandırma potansiyelini tetikleyebilen ve aynı zamanda Irak’ta iç savaşa yol açabilme ihtimalini de gündeme getiren vekil güçler, çok sayıda gruptan oluşuyor.
IRAK’TA MİLİS GÜÇLERİ NASIL ETKİLİ HALE GELDİ?
ABD önderliğindeki Irak işgalinin 2003’te Devlet Başkanı Saddam Hüseyin’i devirmesinin ardından Tahran’ın Irak siyaseti ve güvenlik meselelerinde giderek daha fazla yer edinmesiyle Şii gruplar ortaya çıktı.
İran’ın mali ve askeri desteğiyle güçlenen milisler, ateş gücü bakımından ulusal orduya rakip olabilecek kadar güçlü birer kuvvet haline geldi. Ayrıca Irak’ın siyasi, ekonomik ve sosyal dokusuna derinden işlemiş durumdalar; iş ağları kuruyorlar, parlamentoda ve hükümette yer alıyorlar.
Güvenlik yetkililerinden edinilen bilgilere göre, bu gruplar Irak’taki İslami Direniş’in bir parçası olup, yaklaşık 10 aşırı Şii silahlı fraksiyonu bir araya getiren ve toplamda yaklaşık 50.000 savaşçıya ve uzun menzilli füzeler ile uçaksavar silahları da dahil olmak üzere cephaneliklere sahip bir çatı örgüt.
İran’ın bölgesel vekil güçleri ağının önemli bir ayağı olan Direniş Grubu, 2023’te Gazze Savaşı’nın başlamasından bu yana Irak ve Suriye’de İsrail ve ABD güçlerine karşı düzinelerce füze ve insansız hava aracı saldırısı gerçekleştirdiğini açıkladı.
Trump yönetimi, Irak liderlerine bu silahlı grupları kontrol altına almaları için baskı yaptı.
Irak Başbakanı Ali Zeydi’nin 14 Temmuz’da ilk yurtdışı ziyaretinde Beyaz Saray’da ABD Başkanı Donald Trump ile yaptığı görüşmede silahlı grupların varlığı önemli gündem başlıklarından biriydi.
EN GÜÇLÜ GRUPLAR KİMLER?
Amerika Birleşik Devletleri, yeni Irak hükümeti için “milisleri dizginlemeyi” ve devletin güç üzerindeki tekelini yeniden tesis etmeyi temel bir koşul haline getirdi. Ancak grupların kendileri tek tip bir yapıdan çok uzak. 7 Ekim 2023’teki Gazze savaşından sonra Filistin’i desteklemek amacıyla ortaya çıkan “Irak İslami Direnişi” adı altında faaliyet gösteren altı silahlı gruptan üçü, silahsızlanma sürecine resmen katılmayı reddetti: Kata’ib Hizbullah, Harakat al-Nujaba ve Kata’ib Seyyid al-Şuhada.
Kata’ib Hizbullah, Harakat al-Nujaba ve Kata’ib Sayyid al-Şuhada – yanı sıra Asa’ib Ahl al-Haq – daha geniş Halk Seferberlik Güçleri’nden (Haşdi Şabi) ayrı bir konumdadır. Irak’ın önde gelen Şii din adamlarından Ayetullah Sistani’nin 2014’te IŞİD’e karşı verdiği fetva sonrasında kurulan grupların aksine, bu gruplar çok daha önce doğrudan Devrim Muhafızları’nın Kudüs Gücü tarafından kurulmuş ve donatılmıştı.
Bu silahlı grupların kökeni, Şii din adamı Ali el-Sistani’nin “cihat” fetvası yayımladığı IŞİD’e karşı savaşa dayanıyor. Bu, düzinelerce silahlı grubun oluşmasına kapı açtı. 2014 ile 2018 yılları arasında Haşdi Şabi, 67 Şii grup, 43 Sünni grup ve azınlıklardan (Ezidiler ve Hristiyanlar) 9 grup içerecek şekilde büyüdü.
Şii gruplar arasında 44’ü öldürülen İran Yüksek Lideri Ali Hamaney’in, 17’si Ali el-Sistani’nin ve 6’sı da diğer iç veya dış din adamlarının takipçisi. Bu karmaşık dini ve siyasi bağlılık, Haşdi Şabi’yi Başbakan’a bağlı Irak savunma sisteminin bir parçası olarak gören 2016 tarihli 40 numaralı Irak Yasasını karmaşık hale getiriyor.
Farman Rashad yazdı | ABD baskısı ve İran destekli gruplar: Irak hükümeti nasıl bir yol izliyor?
KETAİB HİZBULLAH
Ketaib Hizbullah, Irak’taki İslami Direniş’in en güçlü fraksiyonu.
İran’a en yakın silahlı gruplardan biri olan bu örgüt, 2000’li yılların ortalarında Ebu Mehdi el-Muhandis tarafından kuruldu. 2020’de Bağdat’a düzenlenen bir ABD hava saldırısında Muhandis’in yanı sıra İran’ın önde gelen isimlerinden Tümgeneral Kasım Süleymani de öldürüldü.
Kuruluşundan sonra grup, askeri ve diplomatik hedeflere yönelik ölümcül saldırılarıyla hızla ün kazandı. Keskin nişancı, roket ve havan topu saldırıları ile yol kenarına yerleştirilen bombaların bir karışımını kullandığı iddia edildi.
ABD Ulusal İstihbaratına göre Ketaib Hizbullah’ın 10 bine yakın üyesi bulunuyor ve Irak yetkilileri ile grubun üyelerinin ifadelerine göre, insansız hava araçları, roketler ve kısa menzilli balistik füzelerden oluşan bir cephaneliğe sahip. ABD, yıllar boyunca Ketaib Hizbullah’ın mevzilerine, üslerine, eğitim ve lojistik merkezlerine birkaç kez saldırdı. Grup, ABD güçlerine yönelik saldırıların sona erdirilmesi çağrısında bulunan hükümet açıklamalarına meydan okudu ve bunları reddetti.
Suriye iç savaşı sırasında diğer Şii milislerle birlikte çoğunlukla Sünni isyancılara karşı savaştı.
Grup, yüksek profilli insan kaçırma olayları gerçekleştirdiğini açıkladı. Iraklı yetkililere göre, milisler 2023 yılında Irak’a yaptığı araştırma gezisi sırasında İsrail-Rus doktora öğrencisi Elizabeth Tsurkov’u da kaçırmıştı.
ESAHİB EHLİ EL-HAK
Esahib Ehli el-Hak’ın (Doğruların Birliği) başında Qeys el-Khazeli bulunuyor. 1974 yılında Bağdat’ın yoksul Sadr Şehri bölgesinde doğan Khazeli, Irak’ın önde gelen politikacılarından biri olmak için imajını yumuşatmaya çalışmıştı.
Khazeli, ABD işgalinin ardından yaşanan kaotik dönemde öne çıktı. 2007’de, Irak’ın güneyindeki Şii ağırlıklı Kerbela’da bir hükümet binasına düzenlenen ve beş ABD askerinin öldürüldüğü saldırıdaki iddia edilen rolü nedeniyle Amerikan güçleri tarafından tutuklandı.
Irak’taki bir Amerikan hapishanesinde yaklaşık üç yıl geçirdikten sonra serbest bırakıldı.
Khazeli, Irak’ın etkili Şii gruplarından Sadr Grubu’nun lideri Mukteda es-Sadr’ın Mehdi Ordusu ile ABD birliklerine karşı savaştı, 2006’da kendi silahlı grubunu kurdu. 2014’te ülkenin büyük bir bölümünü ele geçirip terör estiren IŞİD’le savaşmak için kuzey Irak’a giden birçok milis savaşçısı arasında yer aldı.
Khazeli 2020’de, IŞİD’in yenilgiye uğratılması nedeniyle binlerce ABD askerinin Irak’ta kalmasının artık bir gerekçesi kalmadığını ve ayrılmadıkları takdirde işgalci bir güç olacaklarını söylemişti.
Bir milis komutanı olmasına rağmen Khazeli, Gazze savaşı sırasında ABD askeri tesislerine yönelik milis saldırılarına katılmadı ve Irak’ın eğitim bakanlığıyla ilgilendi.
Bu arada Khazeli, milislerinin 2006-2007 yılları arasında Irak’taki iç savaş sırasında binlerce insanın ölümünde rolü olduğunu reddediyor.
×
IRAK’TA SİLAHLI MİLİSLER, ABD İLE GERİLİM KONULARINDAN BİRİ
Irak’taki silahlı grupların varlığı uzun süreden beri tartışmalara neden oluyor. Irak merkezi ordusu haricinde Haşdi Şabi silahlı milisleri bulunuyor.
Irak ile ABD arasında yaşanan sorunların önemli başlıklarından biri de, Irak’ta etkili olan İran yanlısı silahlı gruplar. Haşdi Şabi çatısı altında bir araya gelen gruplar, 28 Şubat’ta başlayan ABD-İsrail ve İran savaşının da tarafıydı. Bu gruplar yüzlerce kez ABD üsleri ve askerlerine yönelik saldırılar düzenledi; ABD ve İsrail uçakları da Haşdi Şabi merkezlerini birçok kez bombaladı ve aralarında bazı üst düzey yetkililerin de bulunduğu 100’den fazla Haşdi Şabi üyesinin öldürüldüğü belirtiliyor. Haşdi Şabi’ye yönelik son büyük saldırı 29 Temmuz’da ABD ile Suudi Arabistan tarafından gerçekleştirildi; Haşdi Şabi’den yapılan açıklamada en az 20 milis yaşamını yitirdi.
Riyad ve ABD Haşdi Şabi’yi hedef aldı
İran yanlısı gruplar konusunda ABD ile Irak arasında yaşanan gerilim yeni değil. Yeni olan, İran’daki savaşla birlikte bu grupların daha görünür ve aktif olmasıydı.
Öte yandan Şii siyasi partiler ile silahlı grupların oluşturduğu bir ittifak olan Şii Koordinasyon Çerçevesi, 2024 yılı sonlarında Haşdi Şabi yasa tasarısını sunmuştu. Yaklaşık 20 maddeden oluşan tasarı, Haşdi Şabi örgütünün idari yapılanmasını, mali kaynaklarını ve operasyonel yetkilerini detaylandırıyordu. Haşdi Şabi’ye kalıcı statü kazandırmayı öngören ve Savunma ile İçişleri bakanlıklarına benzer bütçe ve yetkiler tanıyan tasarıya Kürtler, Sünniler ve ABD karşı çıkıyordu. Şii Koordinasyon Çerçevesi, Ağustos 2025’te bu tasarıyı yeniden gündeme getirmiş, tepkilerin ardından tasarı geri çekilmişti.
Kürtler, Sünniler ve ABD karşıydı Haşdi Şabi tasarısının gerçi çekildiği iddia edildi
ABD, Haşdi Şabi’nin varlığı nedeniyle Irak’a yönelik bazı yaptırımlarını sürdürüyor. The Wall Street Journal gazetesi, 22 Nisan’da, İran yanlısı gruplar nedeniyle ABD’nin Irak’a yönelik yeni bir adım attığını duyurmuştu. Gazetenin Amerikan ve Iraklı yetkililere dayandırdığı haberine göre, ABD Hazine Bakanlığı yetkilileri yaklaşık 500 milyon dolar nakdin Bağdat’a gönderilmesini engelledi. Söz konusu paranın, Irak’ın petrol satışından elde edilen gelirler olduğu ve Federal Reserve Bank of New York hesaplarında tutulduğu belirtildi. Bu adımın gerekçesi ise, İran yanlısı Haşdi Şabi milislerinin İran’daki savaş sırasında saldırılarda bulunması ve Irak’ın bu grupları silahsızlandırmamasıydı.
Gerekçe İran yanlısı gruplar ‘ABD Irak’ın 500 milyon dolarını engelledi’
Ancak ABD, Irak’ın yeni Başbakanı Ali Zeydi’nin 14 Temmuz’daki ziyareti sonrasında bu yaptırımı kaldırdı ve 500 milyon dolar nakdin Bağdat’a gönderilmesini serbest bıraktı.
Buna karşılık ABD’nin Irak ile petrol başta olmak üzere pek çok başlıkta yaptığı anlaşmaların hayata geçirilebilmesinin en önemli koşullarından biri, İran yanlısı silahlı grupların silahsızlandırılması. Zeydi, bu gruplara Eylül ayı sonuna kadar süre tanındığını belirtti. Ancak Sadr Grubu gibi önemli bazı gruplar silahlarını bırakarak merkezi orduya geçişi kabul etmişse de, Haşdi Şabi’ye bağlı olan çok sayıda grup silah bırakmayı kabul etmiyor ve bu da, Irak’ta gerilimlerin süreceğine işaret ediyor.
