Diyarbakır’da 1960’larda başlayan siyasi hayatı 12 Eylül darbesiyle cezaevine, ardından sürgüne uzandı. Mehdi Zana, Kürt meselesinin Türkiye siyasetindeki en sert dönemlerine tanıklık eden isimlerden biri oldu.
HABER MERKEZİ- 1977’de Diyarbakır Belediye Başkanı seçilen Mehdi Zana, bir süredir KOAH nedeniyle tedavi gördüğü özel hastanede hayatını kaybetti. 86 yaşındaki Zana, son günlerinde yoğun bakımda tutuluyordu. Cenazesi yarın Diyarbakır’ın Bağlar ilçesindeki Yeniköy Mezarlığı’nda toprağa verilecek.
Zana’nın siyasi hayatı, Türkiye’de Kürt kimliğinin kamusal alanda ifade edilmesinin ağır baskılarla karşılaştığı bir dönemde başladı.
Belediye başkanlığı, 12 Eylül 1980 askeri darbesiyle sona erdi. Darbenin ardından tutuklanan Zana, Diyarbakır 5 No’lu Askeri Cezaevi’nde yaklaşık 11 yıl kesintisiz hapis yattı.
TERZİ DÜKKANINDAN SİYASETE
Mehdi Zana, 20 Aralık 1940’ta Diyarbakır’ın Silvan ilçesinde doğdu. Siyasete girmeden önce terzilik yaptı. Daha sonraki yıllarda siyasi bilincinin oluşmasında çalıştığı terzihanenin önemli bir yeri olduğunu anlatacaktı. Dükkana gelenlerin yaptığı siyasi tartışmaların kendisini etkilediğini söyledi.
Doğum soyadı Bilici’ydi. Daha sonra soyadını, “bilici” sözcüğünün Kürtçe karşılığı olan “Zana” olarak değiştirdi.
1963’te Türkiye İşçi Partisi’ne (TİP) katıldı ve iki yıl sonra Silvan ilçe başkanlığı görevini üstlendi. Aynı dönemde Devrimci Doğu Kültür Ocakları’nın faaliyetlerinde yer aldı.
1970’lerin başından itibaren Kürtlerin ayrı siyasi örgütlenmelere sahip olması gerektiğini savundu. 1974’teki genel af sonrasında Türkiye’ye dönen Kürt aydınları ve siyasetçileriyle birlikte TİP dışındaki örgütlenme arayışlarına katıldı. Kemal Burkay ile birlikte 1975’te kurulan Türkiye Kürdistan Sosyalist Partisi’nin (TKSP) kurucuları arasında yer aldı.
1977’DE DİYARBAKIR BELEDİYE BAŞKANLIĞI
Zana’nın siyasi kariyerindeki en önemli dönemeç 1977 yerel seçimleri oldu. Diyarbakır’da bağımsız aday olarak yarıştı. Kentte farklı Kürt gruplarının adaylarının yanı sıra Cumhuriyet Halk Partisi’nin adayı da seçim yarışındaydı.
Zana seçimi kazanarak Diyarbakır Belediye Başkanı oldu. Kürt kimliğini açık biçimde öne çıkaran bir siyasetçi olarak yürüttüğü kampanya, onu dönemin kent siyasetinde farklı bir konuma taşıdı.
Ancak belediye başkanlığı döneminde siyasi anlaşmazlıklar da büyüdü.
Zana ile TKSP ve onun yasal alandaki siyasi çevresi olarak faaliyet gösteren Özgürlük Yolu grubu arasında görüş ayrılıkları ortaya çıktı. Belediye çalışanlarının örgütlü olduğu sendika üzerinden yürüyen mücadele, belediye hizmetlerini uzun süre etkiledi. Grev nedeniyle hizmetlerin aksadığı dönemde grev çadırlarında aylarca nöbet tutuldu.
Zana, TKSP ile yollarını ayırmasına rağmen belediye başkanlığı görevini 12 Eylül 1980 darbesine kadar sürdürdü.
11 YIL CEZAEVİNDE
Darbe sonrasında tutuklanan Zana, Diyarbakır 5 No’lu Askeri Cezaevi’ne gönderildi. Burada yaklaşık 11 yıl kaldı ve 16 Nisan 1991’de tahliye edildi.
Cezaevi yılları hayatının geri kalanını da belirledi. 1990’ların ortalarında aldığı başka cezalar nedeniyle Diyarbakır’ın yanı sıra Aydın, Afyon ve Eskişehir cezaevlerinde de kaldı.
Cezaevinden çıktıktan sonra yaklaşık sekiz yıl İsveç’te yaşadı. 2004’te Türkiye’ye döndü. Hakkındaki davalar nedeniyle dönüşünün ardından gözaltına alınsa da serbest bırakıldı.
Zana, sonraki yıllarda siyasi yaşamını ve cezaevi deneyimlerini kitaplarına taşıdı. “Bekle Diyarbakır” adlı anı kitabında çocukluğundan siyasi bilinçlenmesine, belediye başkanlığından cezaevi yıllarına uzanan hayatını anlattı.
“KÜRTÇE KONUŞTUĞUM İÇİN OY VERDİLER”
Zana, yaşamının son dönemlerinde verdiği röportajlarda Kürt meselesinin çözüldüğü yönündeki değerlendirmelere karşı çıktı.
2021’de Independent Türkçe’ye verdiği röportajda, Diyarbakır’da 1977’de seçilmesinin temel nedeninin kentte Kürt kimliğini açıkça savunması olduğunu söyledi. Seçim kampanyasında belediye hizmetlerinden çok Kürtçe konuşmasının ve Kürt kimliğini vurgulamasının etkili olduğunu belirtti.
Zana, aynı röportajda TİP yıllarında da Kürt meselesini gündeme getirdiğini ifade ederek, Türkiye’de Kürtçenin kamusal ve eğitim alanındaki konumunun hala temel bir sorun olduğunu savundu.
SÜRGÜN, KİTAPLAR VE SİYASET
Zana’nın hayatı, 1960’lardan itibaren Türkiye’deki Kürt siyasi hareketinin farklı dönemleriyle kesişti. TİP üyeliği, DDKO faaliyetleri, TKSP’nin kuruluşu, 1977’deki belediye başkanlığı, 12 Eylül sonrası cezaevi yılları ve İsveç’teki sürgün dönemi bu siyasi hayatın başlıca duraklarını oluşturdu.
NEÇİRVAN BARZANİ: BEDELLER ÖDEDİ
Irak Federe Kürdistan Bölgesi Başkanı Neçirvan Barzani hayatını yitiren Kürt siyasetçi Mehdi Zana için taziye mesajı paylaştı.
Barzani sosyal medyadan yaptığı paylaşımda Mehdi Zana için “Türkiye’deki Kürt siyasi mücadelesinin önde gelen şahsiyetlerinden biriydi; ömrünün uzun yıllarını halkının haklarını savunmaya adadı ve bu uğurda büyük bedeller ödedi” değerlendirmesinde bulundu.
Barzani’nin paylaşımı şöyle:
“Kürt siyasetinin tanınan ismi Mehdi Zana’nın vefatı nedeniyle, saygıdeğer Leyla Zana hanımefendiye, tüm ailesine, yakınlarına ve arkadaşlarına başsağlığı dilerim.
Mekanı cennet olsun, kendisi Türkiye’deki Kürt siyasi mücadelesinin önde gelen şahsiyetlerinden biriydi; ömrünün uzun yıllarını halkının haklarını savunmaya adadı ve bu uğurda büyük bedeller ödedi.
Ailesinin, yakınlarının ve dostlarının acısını yürekten paylaşıyor; Yüce Allah’tan ruhunu rahmetiyle şad etmesini, geride kalan herkese sabır ve metanet vermesini niyaz ediyorum.”
PERVİN BULDAN : DİYARBAKIR’IN DİRENİŞÇİ RUHUNU HEP TAŞIDI
TBMM Başkan Vekili Pervin Buldan da X üzerinden yayınladığı taziye mesajında şunları dedi:
Mehdi Zana’yı kaybetmenin derin üzüntüsünü yaşıyoruz.
O, Kürt halkının eşitlik, özgürlük ve demokrasi mücadelesinde bedel ödemekten geri durmayan; her koşulda halkının iradesinin yanında duran büyük bir mücadele insanıydı. Diyarbakır’ın direnişçi ruhunu, Kürt halkının onurlu… pic.twitter.com/WOsrUJ0n3B
— Pervin BULDAN (@PervinBuldan) August 29, 2026
CENAZE PROGRAMI BELLİ OLDU
Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Mehdi Zana için düzenlenecek cenaze programını duyurdu.
Belediyenin X hesabından yapılan paylaşımda Zana için yarın saat 11.00’de Büyükşehir Belediyesi ana hizmet binası önünde anma töreni düzenleneceği duyuruldu.
Zana’nın cenazesinin ise saat 13.00’te Ulu Cami’de kılınacak cenaze namazının ardından Yeniköy Mezarlığı’nda defnedilecek. Taziyeler ise Liceliler Yas Evi’nde kabul edilecek.
