“Evlad-ı Kerbalayız, bihatayız; ayıptır, zulümdür, cinayettir"
Yüksel MUTLU
“Düri ra düri venge tufongu yeno
Lazemi neweso cızık neceno,
Meberve laze mı meberve
Dısmen bervise to hesneno”
4 Mayıs 1937 yılında TBMM'de Bakanlar Kurulu'nun çıkardığı “Dersim Tenkil Kararları” adlı kararname sonucu Dersim’e operasyon başlatılır. Cumhuriyet sonrası zehirli gazlar kullanılarak kitlesel olarak Kürt-Aleviler büyük bir soykırımdan geçirilir. Dersimliler buna TERTELE diyorlar.
Seyid Rıza ve arkadaşları görüşme yapmak üzere Erzincan’a davet edilir ancak yolda tutuklanıp Elazığ’a götürülür. Atatürk de oradadır. O dönemin basın organları, Atatürk’ün Diyarbakır’a gitmek için Elâzığ’da olduğunu yazar. Atatürk’ün Seyid Rıza ile görüştüğü ve bu görüşmede “özür dile, seni affedeyim” dediği, Seyid Rıza’nın ise “Ben özür dileyecek bir şey yapmadım” dediği de söylenir.
5 Eylül 1937 yılında yasa dışı bir mahkeme kurulur. Pazar günü Elazığ Buğday Meydanı’nda Uşenê Seydi, Aliyê Mirzî Silî, Hasenê İvaîmê Qıjî, Hasen Ağa, Fındık Ağa ve Resik Uşen ile birlikte asılır.
15 KASIM
Seyid Rıza ya da Kırmancki’deki adıyla Sey Rıza’nın kesin doğum tarihi bilinmemekle birlikte, 1863 yılında Pulur Lirtik köyünde dünyaya gelir. 15 Kasım 1937 yılında Elazığ’da kurulan mahkemede yargılanır ve idam edilir. İdam edilenlerin mezar yerleri bugün bile bilinmemektedir.
Dönemin Emniyet Müdürü İhsan Sabri Çağlayangil anılarında idamı şöyle anlatır:
“Seyit Rıza, sehpaları görünce durumu anladı. ‘Asacaksınız’ dedi ve bana döndü: ‘Sen Ankara’dan beni asmak için mi geldin?’ Bakıştık. İlk kez idam edilecek bir insanla yüz yüze geliyordum. Bana güldü. Savcı, namaz kılıp kılmayacağını sordu. İstemedi. Son sözünü sorduk. ‘Kırk liram ve saatim var. Oğluma verirsiniz’ dedi. Seyit Rıza’yı meydana çıkardık. Hava soğuktu ve etrafta kimseler yoktu ama Seyit Rıza, meydan insan doluymuş gibi sessizliğe ve boşluğa hitap etti. ‘Evlâdı Kerbelayıh. Bi hatayıh. Ayıptır. Zulümdür. Cinayettir’ dedi. Benim tüylerim diken diken oldu. Bu yaşlı adam rap rap yürüdü. Çingeneyi itti. İpi boynuna geçirdi. Sandalyeye ayağı ile tekme vurdu, infazını gerçekleştirdi.”
O dönem 18 yaşından küçüklerin ve 65 yaşından büyüklerin ölüm cezası infaz edilmiyormuş. Fakat Seyit Rıza 74 yaşındadır; yaşı küçültüldü. Oğlu Resik Hüseyin 16 yaşındadır, yaşı büyütüldü...
Seyit Rıza’ya son sözleri sorulur. “Beni oğlumdan önce asın” der. Ancak bu talebi yerine getirilmediği gibi oğlu gözleri önünde asılır.
“BU DAVA TUNCELİ’NİN DERSİM’E AÇTIĞI TARİHİ BİR DAVADIR”
Mahkeme başkanı Hatemi Semih, hazırlamış olduğu iddianamede, “Bu dava Tunceli’nin Dersim’e açtığı tarihi bir davadır” der. Böylece davanın siyasi olduğunu da kabul etmiş olacaktır. Seyid Rıza ve altı yol arkadaşı idam edildi, geri kalanlara müebbet cezalar verilerek Türkiye’nin değişik hapishanelerine gönderildi. hepsi de yaşlı olan bu insanların akıbetleri bir daha öğernilemedi.
Dersim’de yaşananların adı tam olarak soykırımdır. Çünkü 1935’te aşiretlerden ellerindeki silahlar toplatılır ve bir isyan ya da başkaldırı söz konusu değildir. Cumhuriyetin kurulmasından sonra sırayla farklı kimlik ve inançlar devletin zulmüyle karşı karşıyadır. Çünkü tek devlet, tek millet yaratmak istemektedirler. Osmanlı’dan bu yana çıban başı olarak görülen Dersim, devletin bilerek, isteyerek, planlayarak gerçekleştirdiği bir soykırımdır. Bu tanım BM’nin soykırım tanımına uymaktadır. Dersim Tertelesi olarak da tanımladığımız bu durum, yetim kalan kız çocuklarına askerler tarafından ganimet olarak el konulması, asimilasyon, YİBO’lar üzerinden Türkleştirme ve Sünnileştirme politikasıyla günümüze kadar devam ettirildi.
Dersim Tertelesi hala ülkenin en karanlık tarihlerinden biri olarak duruyor. Dersimlilerin adaletin sağlanması, gerçeklerin açığa çıkarılması için mücadelesi de devam ediyor. Gerçek bir yüzleşme olması için demokrasinin olması gerekiyor. Ne yazık ki bugün hakikatlerin ortaya çıkması için henüz bir ışık yok. Dünyanın en zor işi olan demokrasi mücadelesi verilirken bu yaşananların da unutulmaması lazım.
Ulus-devlet zihniyetinin 1925’te Şark Islahat Planı’nın devreye girmesinden hemen sonra başlatılmış olması, devletin ne kadar planlı bir katliam yaptığının göstergesidir. İsmet İnönü, “Vazifemiz Türk vatanında bulunanları mutlaka Türk yapmaktır, Türklüğe ve Türkçülüğe muhalefet edecek unsurları kesip atacağız” der.
“Dersim’i bir koloni gibi ele alıp idare etmek lazımdır.” (Gn. Kur. Bşk. Mareşal F. Çakmak; “Gizli ve Zata Mahsus” Dersim Kitabı).
Yine İsmet İnönü’nün “Dersim müşkilesi bitmiştir” sözü gibi, o dönemin basın organlarında Dersim Tertelesi’nin işleniş biçimi planın ne olduğunu bize anlatıyor.
MEZARI NEREDE?
89 yıldır Dersimliler, Seyid Rıza ve arkadaşlarının mezar yerlerini soruyorlar.
15 Kasım 1937 yılında, “Ben sizin yalan ve hilelerinizle baş edemedim, bu bana dert oldu; ama ben de sizin önünüzde diz çökmedim, bu da size dert olsun” diyerek bize onurlu ve kararlı bir direniş ve mücadele geleneğini miras olarak bırakan Seyid Rıza’nın bize miras olarak bıraktığı bu cümle, 89 yıl sonra hala geçerliliğini koruyor. Dersimliler 89 yıl sonra Terteleyi unutmadı, unutmayacak da.
Başta Seyit Rıza ve arkadaşları olmak üzere kefensiz yatan tüm insanlarımızı saygıyla anıyorum. Seyid Rıza ve arkadaşlarının mezar yerleri açıklanmalı ve gerçeklerle yüzleşme olmalıdır.
Dersim’de sağ kurtulan Huriye teyzenin sözüyle bitireyim:
“Kızım, ben topraktım, o yüzden dayandım; taş olsam çatlardım.”
