Ahmedê Xanî’yi Devletin Makbul Kürdüne Dönüştürmek

Sedat ULUGANA

Ahmedê Xanî neden ısrarla devletin hedefinde? Neden bir Melayê Cizîrî ya da Feqiyê Teyran değil de özellikle Ahmedê Xanî? Üstelik ölümünün üzerinden üç asırdan fazla zaman geçmişken... Bu sorunun yanıtını yalnızca devletin Kürt dili ve kültürüyle kurduğu tarihsel ilişkide aramak yeterli değil elbette. Mesele çok daha derinde, Kürt siyasal düşüncesinin tarihsel köklerinde yatıyor. Çünkü Ahmedê Xanî, Kürt edebiyatının büyük bir şairi, bir medrese âlimi veya mutasavvıf olmanın ötesinde, Kürt proto-milliyetçiliğinin, daha doğrusu modern milliyetçilik çağından önce ortaya çıkan Kürt siyasal bilincinin en önemli düşünürlerinden biri…  Tabi burada bir ayrım yapmak gerekiyor. Ahmedê Xanî'yi bugünkü anlamıyla bir milliyetçi olarak tanımlamak, 17. yüzyılın tarihsel koşullarını 19. ve 20. yüzyılın siyasal kavramlarıyla açıklamak olur. Fakat onu sırf  bir din âlimi yahut aşk şairi olarak görmek de aynı ölçüde tarih dışıdır. Zira Xanî'nin düşüncesinde, modern milliyetçilikten önce ortaya çıkmış olsa da Kürtlerin kolektif varlığına, siyasal parçalanmışlığına ve siyasal  egemenlikten yoksun oluşuna ilişkin oldukça belirgin bir bilinç vardır.

Nitekim Mem û Zîn bu bakımdan yalnızca trajik bir aşk hikâyesi değildir. Eserin özellikle giriş bölümlerinde Xanî, Kürtlerin neden kendi hükümdarlarına sahip olmadıklarını, neden başka siyasal güçlerin hâkimiyeti altında yaşadıklarını ve neden siyasal bir birlik oluşturamadıklarını sorgular. Kürtlerin Osmanlı ve Safevî imparatorlukları arasında sıkışmışlığını, kendi siyasal merkezlerinden yoksun oluşlarını bir tür tarihsel açmaz olarak görür. Dahası, bu açmazı aşmanın yolunu da Kürtlerin kendi siyasal iradelerini temsil edebilecek bir hükümdara sahip olmalarında arar. Bu, kendi çağının siyasal tahayyülü içinde son derece önemli bir düşünsel müdahaledir.

Elbette Xanî'nin tasavvur ettiği siyasal düzen modern anlamda bir ulus-devlet değildir. Onun dünyasında meşruiyet hâlâ hanedan, hükümdarlık ve geleneksel egemenlik kavramları üzerinden şekillenmektedir. Ancak önemli olan, bu egemenliğin hangi halk  adına talep edildiğidir. Bilinenin aksine Xanî, Kürtleri yalnızca bir “dil topluluğu” olarak değil, kendi siyasal kaderine sahip olması gereken tarihsel kolektif bir topluluk olarak düşünür. İşte onu diğer büyük Kürt klasiklerinden ayıran esas özellik de burada belirginleşir.

Melayê Cizîrî'nin şiirsel evreninde tasavvuf, aşk ve metafizik derinlik; Feqiyê Teyran'ın eserlerinde ise doğa, insan, inanç ve ahlaki meseleler güçlü bir yer tutar. Elbette her iki ismin eserleri de Kürt dilinin ve kültürel varlığının tarihsel sürekliliği bakımından son derece önemlidir. Fakat Ahmedê Xanî, bunların ötesine geçerek Kürtlerin siyasal varlığını açıkça bir mesele hâline getirir. Onun sorusu yalnızca Kürtlerin kim olduğu değil, neden kendi kendilerini yönetemedikleridir. Dolayısıyla Xanî'nin tarihsel önemi, Kürtçe yazmış olmasından ibaret değildir. Xanî , Kürtçeyi siyasal bir düşüncenin taşıyıcısına dönüştürmüştür. Ve tam da bu nedenle Ahmedê Xanî'nin  bu mirası, günümüzde sadece edebiyat tarihinin değil, siyasal mücadele tarihinin  de konusudur.

Bilindiği üzere önce onu “Şeyh Ahmed-i Hânî” yaptılar. Böylece Kürtlerin siyasal egemenliği üzerine düşünen tarihsel şahsiyet, esas olarak dinî kimliğiyle tanımlanan bir âlime dönüştürüldü. Ardından “Hânî Baba” söylemi öne çıkarıldı. Bu defa karşımızda Kürtlerin siyasal parçalanmışlığına kafa yoran bir düşünürden çok, herkesin saygı duyabileceği, fakat siyasal düşüncelerinden söz edilmeyen, zararsızlaştırılmış, Kuruluş dönemi Osmanlı’nın heteredoks islami düşüncelere sahip “Türkmen babaları” nı andıran  bir “halk bilgesi” vardı.

Şimdi ise bu müdahalenin daha ileri bir aşamasıyla karşı karşıya olduğumuzu düşünüyorum: Ahmedê Xanî'yi kendi tarihsel bağlamından kopararak günümüz devletiyle özdeşleştirilmiş, hatta “işbirlikçi bir tarihsel şahsiyet” olarak yeniden kurgulama çabası. Bu üç temsil biçimi ilk bakışta birbirinden farklı görünse de ortak bir noktada buluşuyor: Xanî'nin Kürtlerin siyasal egemenliğine ilişkin düşüncelerini görünmez kılmak…

Burada dinî kimliğin kendisiyle bir problemim yok. Ahmedê Xanî'nin İslam düşünce geleneği içerisinde yetişmiş olması, medrese kültürüne mensubiyeti veya tasavvufi dünyası tartışma konusu değildir. Zaten bunları inkâr etmek, Xanî’nin  yaşadığı çağın entelektüel dünyasını anlamamak manasına gelir. Mesele, bu kimliklerin onun siyasal düşüncesini örtecek biçimde kullanılmasıdır. Yani Xanî’nin dinî yönünü öne çıkarmak başka şeydir; siyasal düşüncelerini dinî kimliğinin içinde eriterek tarihten silmek başka…

Nitekim tarih boyunca egemen siyasal yapılar, kendilerine karşı doğrudan veya dolaylı bir alternatif oluşturabilecek düşünsel mirasları her zaman açıkça yasaklamak zorunda kalmadılar. Bazen onları kendi meşruiyet dünyalarının içerisine alarak etkisizleştirmeyi tercih ettiler. Tarihsel şahsiyetlerin adları yaşatıldı, mezarları ziyaret edildi, eserleri basıldı, hatta heykelleri dikildi. Fakat o şahsiyetleri tarihsel bakımdan önemli kılan düşünceler ya ikinci plana itildi ya da bütünüyle yeniden yorumlandı Kuşkusuz bu, siyasal hafızanın yeniden düzenlenmesidir. kaldı ki Ortadoğu bu manada  bir “şerhler ve haşiyeler cenneti”dir.

Ahmedê Xanî örneğinde de  benzer bir mekanizmanın işlediğini düşünüyorum. Çünkü devlet açısından asıl mesele, Xanî'nin Kürtçe yazmış olması değildir. Kürtçe bir şiirin yahut birkaç yüzyıllık bir aşk hikâyesinin kültürel miras olarak kabul edilmesi, tek başına egemen siyasal anlatıyı tehdit etmez. Hatta belirli koşullarda bu tür bir kültürel sahiplenme, devletin “çoğulculuk” iddiasının bir göstergesi olarak bile sunulabilir.  (Hatırlayınız bu kültürel sahiplenme   özellikle iktidar partisinin seçim mitinglerine defalarca malzeme de olmuştur.)  Fakat aynı eserin içerisinde Kürtlerin neden kendi hükümdarlarından yoksun olduklarını sorgulayan, siyasal birlik ve egemenlik ihtiyacını dile getiren bir düşünürle karşılaştığınızda mesele değişir. Çünkü burada artık yalnızca bir edebiyat eserinden değil, Kürtlerin siyasal düşünce tarihinin erken kaynaklarından biriyle karşı karşıyayız.

Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan tarihsel süreçte Kürtlerin kolektif varlığını görünmez kılmaya yönelik siyasal pratikler yalnızca askerî ve idari araçlarla yürütülmedi. Tarih yazımı, eğitim, dil politikaları ve kültürel temsil alanları da bu sürecin önemli parçalarıydı. Kürtlerin tarihsel şahsiyetleri zaman zaman daha geniş bir Osmanlı-İslam veya Türkiye kültür mirası içerisinde yeniden tanımlandı. Böylece bu şahsiyetlerin Kürt kimlikleri bütünüyle inkâr edilmese bile, Kürtlerin ayrı bir siyasal tarihinin taşıyıcıları olmaları geri plana itildi. Ahmedê Xanî'nin bugünkü temsili de bu daha geniş tarihsel bağlam içerisinde ele alınmalıdır.

Ancak bu tarihsel ve siyasal müdahalenin yalnızca devlet kurumları eliyle gerçekleştiğini düşünmek de yanıltıcı olur. Kürtlerin kendi içinden çıkan bazı  “Kollaboratif kültür aktörleri” nin bu süreçte üstlendikleri roller de tartışılmalıdır. Bunların başında, Kürt kültürel mirasını kendi yayıncılık faaliyetlerinin meşruiyet kaynağına dönüştüren, fakat aynı mirasın siyasal içeriği söz konusu olduğunda sessizliği tercih eden çevreler geliyor. Sur’un kalıntıları  üzerinde boy veren  yayınevinin sahibinin bu tartışmadaki konumu da tam burada sorgulanmalıdır.

Öte yandan, Kürdolojiyi giderek devletin siyasal ve ideolojik beklentileriyle uyumlu bir bilgi üretim alanına dönüştürmeye çalışan “Kürt kökenli” siyasal İslamcı çevrelerin rolünü de görmezden gelemeyiz.  Bir yanda Xani’nin  adından kültürel itibar devşirenler, diğer yanda Xani’nin düşüncelerini siyasal İslamcılığın sınırlarına hapsetmeye çalışanlar... Birbirinden farklı görünen bu çevrelerin yaklaşımları, aynı tarihsel sonuca hizmet etme tehlikesi taşıyor: Kürt siyasal düşüncesinin en önemli erken temsilcilerinden birini, Kürtlerin siyasal hafızasından koparmak…