'Sözde' değil özde: Eş başkanlık 21 yaşında!

Güler YILDIZ

Demokratik Toplum Partisi'nin (DTP) ve siyasi partiler tarihinin ilk kadın eş genel başkanı Aysel Tuğluk oldu. Tuğluk, DTP'nin kapatılmasıyla siyaset yasağı getirilen tek milletvekili kadındı.

9 Kasım 2005'te DTP'nin kuruluşu açıklandığında, Türkiye siyasi tarihinde o döneme kadar yer almayan bir uygulama daha hayata geçiriliyordu: Eş başkanlık sistemi.

Tuğluk 7 Nisan 2006'da Radikal Gazetesi'nde yer alan yazıda o süreci şöyle anlatıyordu:

"Partileşme süreci devam ederken yeni bir model olarak parti genel başkanlığında “eş başkanlık” uygulaması gündeme geldi. Tüm çalışmalara kadın arkadaşlar büyük emek veriyordu, Leyla Zana ve ben de koordinasyonda yer alıyorduk. Eş başkanlık önerisi kadınlarda büyük heyecan yarattı. Erkekler ise eş başkanlık önerisine anlam veremiyordu. Bunun ikili bir durum oluşturacağını, uygulamada, karar almada sıkıntı yaratacağını her fırsatta dile getiriyor, karar alınmasının önünü kesmeye çalışıyorlardı. Eş başkanlığın, “yasal olarak kabul görmeyeceği” de erkekler açısından güçlü bir gerekçeye dönüşmüştü. Erkekler bazen, “Tamam olabilir ama yasal olarak mümkün değil,” diyerek yasal kılıfa sığınıyorlardı. Kadınlar kararlı bir duruş sergileyerek, “Biz burada kararımızı alalım, uygulayalım, devlet reddetsin,” diyorlardı."

Eş başkanlık sistemi, erkek egemen siyaset alanında kadınların da karar mekanizmasına katılımını, kadın temsiliyetinin artmasını, kadınların ve erkeklerin farklılıklarının temsil edilmesini amaçlayan bir pozitif ayrımcılık politikası.

'O KADAR KADINI NEREDEN BULACAKSINIZ?'

Partinin ilkeleri ve programı çerçevesinde yapılan toplantılarda sadece eş başkanlık değil, "çift eşlilik" ve kadın kotası da büyük tartışmalar yaratır.

Parti'nin o dönem almaya çalıştığı karara göre çift eşli olanlar partide yönetici olamayacaktı:

"Erkeklerin neredeyse tamamı, eğer bu kuralı uygulamaya kalkarsak, koordinasyondan birçok kişinin partinin kuruluşunda yer alamayacağını söyleyerek şiddetle karşı çıktılar. Bu kuralın halkın da tepkisine neden olacağını, çift eşliliğin yaygın olduğunu, partiye yönetici bulamayacağımızı belirterek, bunun hiç değilse partinin kuruluşundan sonra çift evlilik yapanlara uygulanması gerektiğini savundular. Kadın kotası konusunda da en önemli argümanları, “O kadar kadını nereden bulacaksınız?” oluyordu. Toplumun yarısının kadın olduğunu hatırlattığımızda da “nitelik” tartışması açıyorlardı. Kadınlar, arkalarında güçlü bir siyasal destek hissederek, her üç konuda da geri adım atmadılar. Kararlı bir duruş sergileyerek eş başkanlık ve kotanın parti program ve tüzüğünde yer almasını sağladılar, çift eşlilik konusunda da ilke kararı alındı. Bu kazanımlar kadınlarda büyük bir coşku ve zafer duygusu yarattı."

2005 yılında DTP kurulduğunda Ahmet Türk ile beraber Aysel Tuğluk eşbaşkan seçildi. Herkes bu sistemin uygulanmasını merakla takip ediyordu:

"Genel merkezde iki eş başkanın odası yan yanaydı. Bu yan yana iki odada yaşananlar çok ilginçti. Partiye gelen erkekler-parti üye ve yöneticileri de dahil-doğrudan erkek eş başkanın odasına giderdi ve tüm siyasi tartışmalar o odada yapılırdı. Biraz kibar olanlar giderken kapıyı açıp bana da “Allaha ısmarladık” derdi. Yan odada yoğun olarak siyaset ve parti meseleleri konuşulurken, bir türlü kadın eş başkanın odasında siyaset konu edilmez, nezaket ziyareti yapılırdı. Daha da ilginci, yan odanın girişine, “Sn. Ahmet Türk / Eşbaşkan” yazılı bir tabela asılmış, kadın eş başkanın kapısına tabela bile yaptırılmamıştı. Yok sayılıyordum. Bu durum kadın arkadaşlarımızda çok büyük bir tepkiye yol açtı. Kadınlar, “Aysel Tuğluk / Eşbaşkan” tabelasını kendileri yaptırıp getirip odanın girişine astılar."

Partinin kuruluş sürecinde kabul edilen tüzükte yüzde 40 kadın kotasına yer verildi. Bu düzenleme Türkiye'de bir siyasi parti tüzüğüne ilk kez giriyordu.

DTP'nin getirdiği düzenleme, kadınların parti yönetiminde yalnızca belirli bir oranda temsil edilmesini değil, yönetme yetkisinin bir kadın ve bir erkek arasında paylaşılmasını öngörüyordu. Yüzde 40 kota ile eşbaşkanlık birbirini tamamlayan iki araç olarak tasarlandı.

Tuğluk ve Türk, eşbaşkanlık sisteminin yasal güvenceye kavuşması için Siyasi Partiler Yasası'nın değiştirilmesini de talep etti. Bu amaçla yürütülen imza kampanyasında yaklaşık 100 bin imza toplandı ve Meclis'e sunuldu. Ancak talep, o dönemde yasalaşmadı.

DTP KAPATILDI: TUĞLUK SİYASETTEN MEN EDİLEN İLK KADIN OLDU

DTP’'nin Aralık 2009’da Anayasa Mahkemesi kararıyla kapatılmasının ardından aynı siyasi gelenek içinde kurulan Barış ve Domokrasi Partisi (BDP), eş başkanlık sistemini sürdürdü.

Halkların Demokratik Partisi (HDP) de 27 Ekim 2013'teki birinci olağanüstü kongresinde Sebahat Tuncel ve Ertuğrul Kürkçü'yü eş genel başkan seçti.

Sistem, parti merkezleriyle de sınırlı kalmadı. 2014 yerel seçimleriyle birlikte Demokratik Bölgeler Partisi'nin (DBP) kazandığı belediyelerde kadın ve erkek eş başkanlar görevlendirildi.

Daha sonraki seçim dönemlerinde de BDP, HDP ve DEM Parti'nin yerel yönetim anlayışında eş başkanlık temel örgütlenme ilkelerinden biri oldu.

DEVLET ÖNCE YASAKLADI SONRA 'SÖZDE' DEDİ

DTP’nin 2005’te kurumsallaştırdığı eş başkanlık sistemi, sonraki yıllarda Kürt siyasi hareketinin partilerinden belediyelerine, sendikalarından meslek örgütlerine uzandı.

Devletin bu modele yaklaşımı ise aynı doğrultuda ilerlemedi. Siyasi partilerde eş genel başkanlık 2014’te yasallaştırılırken belediyelerdeki eş başkanlık uygulaması hukuki dayanaktan yoksun olduğu gerekçesiyle yargıya taşındı.

30 Eylül 2013’te 'Çözüm Süreci' devam ederken, dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, demokratikleşme paketini açıklarken siyasi partilere eş genel başkanlık sistemini uygulama imkanı getirileceğini duyurdu. "Tüzüklerde yer almak ve 2 kişiden fazla olmamak kaydıyla partilere eş genel başkan sistemini uygulama imkanı getiriyoruz" demişti.

Erdoğan'ın açıklamasından 6 ay sonra, Siyasi Partiler Kanunu'nda değişiklik 2 Mart 2014'te kabul edilen 6529 sayılı Kanun'la yapıldı. Kanunun 15. maddesine eklenen hüküm, siyasi partilerin tüzüklerinde yer vermeleri ve iki kişiyi aşmamak koşuluyla eş genel başkanlık sistemini uygulayabileceklerini düzenledi.

Kanun 13 Mart 2014'te Resmî Gazete'de yayımlandı.

EŞ BAŞKANLIĞA YARGI ENGELİ: KAMU GÖREVİNİN USULSÜZ ÜSTLENİLMESİ

Böylece 2005’te parti yönetiminde kadınların eşit temsili için geliştirilen model, siyasi partiler düzeyinde yasal kabul görürken yerel yönetimlerde devletin idari ve yargısal müdahaleleriyle karşılaştı. Belediyelerdeki uygulama yasal statü kazanmadı.

2014 yerel seçimlerinin ardından Van ve Diyarbakır valilikleri, belediyelerin eş başkanlık yönetmeliklerini yargıya taşıdı. Diyarbakır’daki idare mahkemeleri, büyükşehir ve yedi ilçe belediyesinde uygulamanın yürütmesini durdurdu. Kararlarda, belediye mevzuatında eş başkanlık makamının tanımlanmadığı ve belediye başkanının yetkilerinin başka bir kişiyle paylaşılamayacağı belirtildi.

2016’da İçişleri Bakanı Süleyman Soylu imzasıyla 81 il valiliğine gönderilen yazı, yaklaşımın daha ileri bir aşamaya taşındığını gösterdi. Yazıda belediyelerde eş başkanlık unvanının kullanılmasının hukuka aykırı olduğu savunuldu; eş başkanların imzaladığı resmi yazıların işleme konulmadan iade edilmesi ve haklarında “kamu görevinin usulsüz üstlenilmesi” suçlamasıyla adli ve idari süreç başlatılması istendi.

GEREKÇE: EŞ GENEL BAŞKANLIK VAR, EŞ BAŞKANLIK YOK!

Eş başkanlık sisteminin “usulsüz, geçersiz ve hukuka aykırı” olduğu savunulan talimatın gerekçesi olarak Siyasi Partiler Yasası’nın 15. maddesine atıf yapıldı:

“Mevzuatımızda eş başkanlık, tüzüklerde yer almak ve iki kişiden fazla olmamak kaydıyla, eş genel başkanlık adıyla yalnız siyasi partiler için düzenlenmiştir. Ancak mevzuatımızda belediye ve diğer mahalli idarelerde eş başkanlıkla ilgili bir düzenleme yapılmamıştır. Mahalli idarelerin organları ise kanunlarda açıkça sayılmış, eş başkanlık adı altında bir organ ya da kadroya yer verilmemiştir.

“Belediyelerde eş başkanlık kurumunun hukuka aykırı bulunarak, eşbaşkan olarak tabir edilen kişinin belediye başkanı sıfatıyla yapacağı iş ve işlemlerin usulsüz ve geçersiz olacağı vurgulanmıştır. Bu doğrultuda, mahalli idarelerde eş başkan sıfatıyla yapılan iş ve işlemlerin usulsüz ve geçersiz olacağı, söz konusu ‘eşbaşkanlar’ imzalı yazıların kamu kurum ve kuruluşları tarafından işleme konulmaksızın iade edilmesi gerektiği açıktır.”

2016’dan itibaren de kayyum politikasıyla birlikte eş başkanlık sisteminin yerel yönetimlerdeki taşıyıcıları görevden uzaklaştırıldı, tutuklandı veya yerlerine merkezi yönetim tarafından atanan isimler getirildi.

İçişleri Bakanlığı'nın 2020’de yayımladığı Terörden Arındırılmış Belediyeler başlıklı raporunda ise belediye eş başkanları için “sözde eş başkan” ifadesi kullanıldı. Raporda, siyasi partilerdeki eş genel başkanlık dışında kalan eş başkanlık uygulamalarının “usulsüz, geçersiz ve hukuka aykırı” olduğu ileri sürüldü.

Halkların Demokratik Partisi (HDP) ve Demokratik Bölgeler Partisi (DBP) tüm yönetimini eş başkanlık sistemiyle oluşturdu. Şu anda HDP Eş Genel Başkanları Selahattin Demirtaş ve Figen Yüksekdağ hapiste. Ayrıca DBP’li belediyelerden 21’i kadın 17’si erkek, toplam 38 belediye eş başkanı hapiste.

"KADINLAR YAPAMAZ DENDİ AMA ERKEK SİYASET TARZINI GERİLETTİK"

Belediyelerde eş başkanlık sistemi yerleşik hale dönüşmeye başlayınca kadınların belediyelerdeki karar süreçlerine etkin bir şekilde dahil edilmesi için ‘belediye kadın meclisleri’ oluşturuldu. Meclisin pratik çalışmalarını yürütmek amacıyla ‘kadın kurulları’ ve ‘kadın koordinasyonları’ seçildi. Yine kadın ve erkek seçilmişlerden oluşan ‘kadın erkek eşitlik komisyonları’ ile ‘kadın grupları’ oluşturuldu.

Kadın politikalarında önemli bir deneyim kazanan DBP’li belediyeler bünyesinde Van, Diyarbakır ve Mardin Büyükşehir Belediyelerinde ‘kadın politikaları daire başkanlıkları’, il ve bazı ilçe belediyelerinde ise müdürlükler oluşturuldu. Bu müdürlükler bünyesinde ‘kadın ekonomisini güçlendirme’, ‘kadın eğitimini geliştirme’ ve ‘şiddet ile mücadele’ birimleri kurularak kadın çalışmaları daha da genişletildi. Şiddetle mücadele kapsamında Diyarbakır ve Van Büyükşehir Belediyeleri, Bağlar Belediyesi ve Akdeniz Belediyesi bünyesinde ‘kadın sığınma evleri’ açıldı, Diyarbakır’da İlk Adım İstasyonu ve Alo Şiddet Hattı kuruldu. Yine 43 belediyede Kadın Merkezi hayata geçirildi.

Ve tüm bu kazanımların çoğu "kayyum"lar eliyle birer birer ya kapatıldı ya da başka hizmetler için kullanılmaya başlandı.

İlk kadın eş başkan olan Aysel Tuğluk'a bırakalım son sözü:

“Kadınlar yapamaz” algısını pratiğimizle ortadan kaldırdık. Öyle ki 2011 seçimlerinde aday belirleme komisyonuna her yerden kadın adayların önerilmesi bunun kanıtıydı. Halkla birlikte siyaset yapmayı esas almamız; mahallede, sokakta, yaşamın her alanında olmamız; klasik siyaset tarzının dışına çıkmamız halkta olumlu bir algı oluşturdu. Bunu büyük bir kazanım olarak görüyorum. Erkek siyaset tarzını gerilettik."