Resmen uranyum üretmeyen Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nden son 20 yılda en az 2 bin ton uranyumun kobalt sevkiyatlarıyla Çin’e ulaştığı öne sürüldü. Uluslararası araştırma, nükleer sanayi için kritik öneme sahip bu madenin uluslararası denetim mekanizmalarının dışında taşındığı iddiasını gündeme getirdi.
HABER MERKEZİ- Fransa’nın önde gelen gazetelerinden Le Monde’un, araştırmacı gazetecilik kuruluşu Lighthouse Reports, Financial Times ve Princeton ile Wisconsin-Madison üniversitelerinden araştırmacıların ortak çalışmasına dayandırdığı habere göre, Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nden 2000-2024 yılları arasında en az 2 bin ton uranyum ülke dışına çıkarıldı.
Bulgular ayrıca Nature Communications dergisinde yayımlandı.
Araştırmaya göre söz konusu uranyum, doğrudan ihraç edilmek yerine büyük ölçüde kobalt üretiminin yan ürünü olarak ülke dışına taşındı. Haberde, sevkiyatların büyük bölümünün Çin’e ulaştığı ve bu miktarın teorik olarak yüzlerce nükleer savaş başlığında kullanılabilecek düzeyde olduğu belirtildi.
RESMEN ÜRETİM YOK AMA FİİLEN İHRACAT VAR
Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde uranyum üretimi 2005 yılından bu yana yasak. Buna karşın araştırmada, özellikle ülkenin zengin bakır ve kobalt yataklarında çıkarılan cevherlerde yüksek miktarda uranyuma rastlandığı, bunun da ihracat zinciri içinde ülke dışına çıktığı öne sürüldü.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) 2009 tarihli bir iç notunda da uranyumun kobaltın yan ürünü olarak ihraç edildiğine ilişkin “güvenilir bilgiler” bulunduğu aktarılıyor.
×ATOM BOMBASININ URANYUMU DA KONGO’DAN ÇIKTI
Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde uranyum denildiğinde akla ilk gelen yer Shinkolobwe madeni. Belçika sömürge döneminde faaliyet gösteren Union Minière du Haut-Katanga tarafından 1930’lu yıllarda keşfedilen maden, İkinci Dünya Savaşı’nın başında Nazi Almanyası ile ABD arasında stratejik bir rekabetin odağı haline geldi. Her iki taraf da nükleer silah geliştirmek için bu uranyuma erişmeye çalışıyordu.
Yarışı, ABD’nin Manhattan Projesi’nin başındaki General Leslie Groves kazandı. Shinkolobwe’den yaklaşık 20 yıl boyunca çıkarılan uranyumun ilk sevkiyatları 1940’ta ABD’ye ulaştırıldı. Buradan elde edilen uranyum, 6 ve 9 Ağustos 1945’te sırasıyla Hiroşima ve Nagazaki’ye atılan “Little Boy” ve “Fat Man” adlı atom bombalarının yapımında kullanıldı.
Shinkolobwe madeni 1970’lere kadar işletilmeyi sürdürdü, ardından tamamen kapatıldı. Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde 2005 yılında çıkarılan bir cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle uranyum “devlete ayrılmış stratejik maden” ilan edildi ve ülkede uranyumun çıkarılması yasaklandı.
Buna rağmen Kongolu uranyumun yasa dışı yollarla ülke dışına çıkarıldığı yönündeki kaygılar hiçbir zaman tamamen ortadan kalkmadı. WikiLeaks tarafından yayımlanan ABD diplomatik yazışmalarına göre, ABD’nin Kinşasa Büyükelçiliği 2007 yılında Avrupa’ya uranyum içeriği yüksek kobalt ihraç edilmiş olabileceği uyarısında bulundu.
Bu araştırma kapsamında ulaşılan ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) 2009 tarihli bir iç notunda ise, “güvenilir bilgiler”in uranyumun gerçekte kobaltın yan ürünü olarak ihraç edildiğini gösterdiği ifade ediliyor.
CMOC, KONGO’NUN EN BÜYÜK MADENCİLİK OYUNCULARINDAN BİRİ
Çinli şirket CMOC bugün Kongo’da;Tenke Fungurume madeninin yüzde 80’ine, Kisanfu madeninin ise yüzde 71,25’ine sahip.
Şirket, dünyanın en büyük bakır ve kobalt üreticilerinden biri haline geldi ve 2024 yılında Kongo operasyonlarından yaklaşık 7 milyar dolar gelir elde ettiğini açıkladı.
Araştırmada, Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde üretilen kobaltın yüzde 95’inden fazlasının Çin’e ihraç edildiğine dikkat çekiliyor. Çin’in hızla büyüyen sivil nükleer programı nedeniyle uranyum ithalatına bağımlılığının arttığı, bu nedenle Kongo’dan gelen kobaltın işlenmesi sırasında ayrıştırılan uranyumun akıbetinin önem kazandığı ifade ediliyor.
DAHA ÖNCE SORUŞTRMA GEÇİRMİŞ
Financial Times ve Lighthouse Reports’un yayımladığı araştırmaya göre, Tenke Fungurume madeninde 2015-2021 arasında hazırlanan şirket belgeleri, kobalt cevherindeki uranyum seviyelerinin çok sayıda ölçümde yasal sınırların üzerine çıktığını gösteriyor. Araştırmaya göre madenin uranyumu ayırmaya yönelik özel bir tesisi bulunmuyor. CMOC ise iddiaları reddederek tüm ürünlerin yasal sınırlar içinde olduğunu savundu.
2021’de Demokratik Kongo Cumhuriyeti hükümeti, Tenke Fungurume madeninin rezervleri ve mali kayıtlarıyla ilgili iddialar üzerine özel bir inceleme komisyonu kurdu. Devlet şirketi Gécamines, CMOC’yi rezervleri düşük göstererek devlete ödemesi gereken payı azalttığı iddiasıyla suçlamıştı.
CMOC ile Gécamines arasındaki anlaşmazlık büyüyünce Kongo makamları 2022 yılında Tenke Fungurume’den bakır ve kobalt ihracatını geçici olarak durdurmuştu. Taraflar daha sonra uzlaşmaya varınca ihracat yeniden başladı.
2026’nın başında yayımlanan başka bir uluslararası soruşturma, CMOC’nin Fungurume’deki kobalt işleme tesisinden çıkan kükürt dioksit emisyonlarının çevrede yaşayanlar ve çalışanlarda solunum yolu hastalıklarını artırdığı iddiasını gündeme getirdi. Şirket bu suçlamaları reddetti.
