ABD, ateşkesi tek taraflı uzattı. İran şüpheli. Hürmüz Boğazı savaş sırasında olduğu gibi ateşkes döneminde de kilit başlık. Taraflar, şartlarını kabul ettirmek için boğazla ilgili yeni kozlar üretiyor ve bu, ilki akamete uğrayan İslamabad görüşmelerinin yenisini zorlaştırdığı gibi, ateşkesi de belirsizlikte tutuyor.
HABER MERKEZİ – ABD-İsrail ve İran arasında 8 Nisan’da ilan edilen ateşkesin süresi dolmadan hemen önce ABD Başkanı Donald Trump, tek taraflı ve süresi belirsiz şekilde ateşkesi uzattığını duyurdu. İran, Trump’ın kararını şüpheyle karşıladı ve bu da gerilimin devam edeceği anlamına geliyor.
İran: Zaman kazanma oyunu | Trump ateşkesi tek taraflı olarak uzattı
Ateşkesin uzatılması İslamabad’da Pazartesi gününden beri beklenen ancak bir türlü gerçekleşmeyen ikinci tur görüşmelerle yakından ilgili görünüyor. Taraflar, 8 Nisan’da ilan edilen 15 günlük geçici ateşkesin ardından 11 Nisan’da Pakistan’ın başkenti İslamabad’da bir araya gelmişti. Ancak bu görüşmelerde herhangi bir sonuç çıkmadı. Üç önemli başlıkta uzlaşma sağlanamamasının görüşmeleri akamete uğrattığı değerlendirildi: İran’daki ateşkese rağmen Lübnan’da savaşın sürmesi, Hürmüz Boğazı’nın İran tarafndan gemi geçişlerine kapalı tutulması ve İran’ın nükleer programı.
Son gün: ‘Hürmüz düğümü’ ateşkesin geleceğini belirliyor
İRAN’IN ŞARTIYDI: LÜBNAN’DA ATEŞKES İLAN EDİLDİ, AMA KIRILGAN
34 yıl aradan sonra İsrail ve Lübnan heyetleri 14 Nisan’da ABD’nin arabuluculuğunda Washington’da bir araya geldi ve 16 Nisan’da 10 günlük geçici ateşkes ilan edildi. Bu, İslamabad görüşmelerinde yaşanan tıkanıklığın aşılması ve olası ikinci tur görüşmelerin yapılabilmesi açısından bir ilerleme olarak değerlendirildi. Ancak bu ateşkes İsrail ile Hizbullah arasında devam eden karşılıklı saldırılar ve İran’daki gelişmelerin belirsizliği nedeniyle kırılgan olmaya devam ediyor.
Lübnan’da kırılgan ateşkes | ‘İsrail-Lübnan heyetleri ikinci kez görüşecek’
HÜRMÜZ BOĞAZI: İRAN AÇTI VE KAPATTI
Lübnan’da ateşkes ilan edildiği gün İran Dışişleri Bakanlığı Hürmüz Boğazı’nın tüm ticari gemilere açıldığını duyurdu. Ancak bu açıklamaya karşı olabilecek açıklamalarla gündeme gelen İran Devrim Muhafızları birkaç saat sonra boğazın yeniden kapatıldığını duyurdu. Gerekçe ise, ABD’nin İran limanlarına yönelik boğazda sürdürdüğü ablukayı kaldırmaması gösterildi. Bu, ateşkesin geleceğini ve olası ikinci tur İslamabad görüşmelerini tehlikeye atan en önemli başlık olarak öne çıktı.
İRAN’IN NÜKLEER PROGRAMI
İran’ın nükleer programı konusunda ise taraflar arasında savaştan önceki pozisyon korunuyor gibi görünüyor. İran nükleer silah üretmeye niyeti olmadığını, uranyumu barışçıl teknolojiler için kullanmak istediğini ısrarla tekrarlıyor. ABD tarafı ise, İran’ın asla nükleer silaha sahip olamayacağını, nükleer programının bu nedenle tamamen sonlandırılması gerektiğini ve elindeki 400 kg’dan fazla zenginleştirilmiş uranyumu teslim etmesi gerektiğini ileri sürüyor. İran uranyumu teslim etmeyi reddediyor.
×
SAVAŞTA VE BARIŞTA HÜRMÜZ BOĞAZI: YENİDEN ÜRETİLEN KOZLAR VE BİRİKEN GERİLİM
Lübnan ve Hürmüz Boğazı ile ilgili geçici de olsa sağlanan kısmi ilerleme yeni İslamabad görüşmelerine kapıyı araladı ve burada nükleer program konusunda da bir anlaşmanın sağlanabileceği kaydediliyordu. Ancak son 5 günde Hürmüz Boğazı ile ilgili tırmanan gerilim yeniden öne çıktı ve Pazartesi’den beri beklenen İslamabad görüşmelerinin sürekli olarak ertelenmesine yol açtı.
Hürmüz Boğazı, savaştan önce, deniz yoluyla gerçekleştirilen küresel petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 25’inin geçtiği bir yerdi. İran savaş boyunca boğazı kapattı, petrol fiyatlarında artışa yol açan bu gelişme savaşta İran’a kritik bir avantaj sağladı. İran 8 Nisan’da ilan edilen ateşkes sürecindeki ABD ile görüşmelerde de Hürmüz Boğazı’nı önemli bir koz olarak elde tuttu.
Hürmüz Boğazı, ABD ile İran arasında savaşın seyrini etkilediği gibi mevcut durumda ateşkesin geleceği ve iki ülke arasındaki görüşmeler için de belirleyici durumda.
İran, Hürmüz Boğazı’nı görüşmelerde ABD’ye karşı en önemli kozu olarak ileri sürmeye devam ediyor. Buna karşılık ABD ise Hürmüz Boğazı çevresinde İran limanlarına yönelik ablukayı devreye koymuş durumda. Halihazırda her iki taraf da geri adım atmıyor. ABD boğazın açılmasına ek olarak İran’ın barış görüşmelerinde katılmasını ve sunulan şartlar çerçevesinde bir anlaşmayı kabul etmesi halinde ablukayı kaldıracağını duyurdu. Trump, son olarak ateşkesi uzattığını duyururken de bu durumu tekrarladı. İran ise, olası görüşmeler için ablukanın kaldırılmasını şart koşuyor.
İslamabad görüşmeleri başladığında boğazın açılması ABD’nin ön şartıydı; İran bunu yerine getirmek için Lübnan’da ateşkesin ilan edilmesini ileri sürdü. Buna karşılık ABD Lübnan’da ateşkes ilan edilmesini sağladı, ancak boğaza yönelik abluka kararını da duyurdu. İran’ın boğazla ilgili şartı bu kez ablukanın kaldırılması için geçerli olmaya başladı. Bu durum, 8 Nisan’da ilan edilen ateşkes ve ardından İslamabad’da başlayan görüşmeler boyunca tarafların şartlarını kabul ettirmek için yeni kozlar üretttiğini ve bunları masaya sürmeye devam edeceklerini gösteriyor. Ancak bu, günün sonunda gerilimin aşırı birikmesine ve savaşın yeniden başlamasına yol açabilecek düzeye de ulaşabilir.
BELİRSİZLİKLERLE DOLU ATEŞKES: UZATILDI, AMA NE ZAMANA KADAR?
ABD Başkanı Trump, ateşkesin uzatıldığını duyurdu, ancak belirsizlik ve gerilim sürüyor. İran ateşkesin uzatılmasını şüpheyle karşılıyor ve ABD’nin zaman kazanmaya çalıştığını ileri sürüyor. Bu, tek taraflı ateşkesin ne kadar sürebileceğine ilişkin belirsizliğe yol açıyor.
Trump, İran’ın kendilerine sunulan tekliflere ve İslamabad görüşmeleri hakkında yanıt vermesi için ateşkesi uzattığını duyurdu. Bu, İran’a zaman tanındığını ifade ediyor, ancak kalıcı bir durumu değil. Bu da ateşkesin her an sonlanabileceğini gösteriyor. Üstelik İran ateşkesin resmen tarafı değil ve ABD’nin sunulan tekliflerini aşırı bulduğuna ilişkin açıklamalarda bulunuyor. Bu nedenle uzatılan ateşkesin bozulup yeniden savaşın başlama ihtimalinin varlığına dikkat çekiliyor.
İRAN’DA GÜÇ KİMDE?
İran’daki güç dengeleri de son haftalarda konuşulan önemli bir başlık haline geldi. Savaşın 40. gününde ilan edilen ateşkes ve ardından gelen görüşmeler sürecinde İran’ı gerçekte kimin temsil ettiği sorusu sorulmaya başlandı. İran heyetine Meclis Başkanı Muhammed Bakir Kalibaf başkanlık etti, Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi de heyetin üyesiydi. Ancak gerçekte İran siyasetinde etkili olan gücün Devrim Muhafızları Ordusu olduğu ileri sürülüyor. ABD ve İsrail ile savaşta çok sayıda üst düzey komutanını kaybetmesine ve askeri kabiliyetini önemli oranda yitirmesine rağmen Devrim Muhafızlarının on yıllara dayanan kurumsal yapısı ve İran siyasetindeki nüfuzu nedeniyle mevcut durumda en etkili güç olmaya devam ettiği belirtiliyor. Öldürülen babası Ali Hamaney’in yerine yeni dini lider olarak seçilen Mücteba Hamaney’in yaralı olması nedeniyle ortada görünmemesinin ve hatta İran’ın mevcut durumdaki kararları üzerinde yeterince etkili olamamasının Devrim Muhafızlarının daha fazla rol almasının önünü açtığı ileri sürülüyor. Bu tür varsayımlardan hareketle, İran’daki savaşın radikal kanatların elini güçlendireceğine ilişkin daha savaşın başında yapılan yorumlar yeniden görünür hale geldi.
