Bugün kapitalizmin ulaştığı aşama, yalnızca üretilmiş malların değil, gezegenin kendisinin metalaştığı bir evredir. Bunu “meta krallıkları” olarak adlandırabiliriz. Meta krallıkları; küresel finans sermayesinin, ulus-ötesi şirketlerin ve onların hukuki zeminini hazırlayan devletlerin ortaklığında coğrafyaları tek bir pazara dönüştüren yeni egemenlik biçimidir. Bir dağ maden rezervine, bir nehir enerji potansiyeline, tarım toprağı ise yatırım alanına indirgenir. Sermaye sınırları aşarak hareket ederken ulus-devletler, toprağın küresel sermayeye devrini sağlayan idari mekanizmaları işletir.
Menekşe Kızıldere
Kapitalist üretim ilişkilerinde insan emeğinin ürünü piyasada alınıp satılan bir metaya dönüştüğünde, yalnızca ekonomik bir değer kazanmaz; insanlar ve toplumlar arasındaki ilişkiler de bu metalaşma üzerinden yeniden kurulur. Çokça tartışılan, Abdullah Öcalan’ın Marx’ın kapitalizm analizine yönelttiği temel eleştirilerden birisi de tam bu bağlamda derinleşir. Kapitalizmi yalnızca meta, para ve artı-değer üzerinden açıklamak; sistemin kadın ve doğa üzerinde kurduğu tarihsel tahakkümü kavramaya yetmez. Öcalan, Marx’ın para için kullandığı “metaların kraliçesi” tanımını tersine çevirerek kadının ve emeğinin metalaştırılmasını sistemin merkezine yerleştirir. [1] Kadın bedeninin mülkleştirilmesi ile doğanın sınırsız bir kaynak olarak metalaştırılması aynı hegemonik zihniyetin ürünüdür: Her ikisinde de yaşam, kendi başına bir değer olmaktan çıkarılıp üzerinde tasarruf kurulabilecek bir mülke dönüştürülür.
Bugün kapitalizmin ulaştığı aşama, yalnızca üretilmiş malların değil, gezegenin kendisinin metalaştığı bir evredir. Bunu “meta krallıkları” olarak adlandırabiliriz. Meta krallıkları; küresel finans sermayesinin, ulus-ötesi şirketlerin ve onların hukuki zeminini hazırlayan devletlerin ortaklığında coğrafyaları tek bir pazara dönüştüren yeni egemenlik biçimidir. Bir dağ maden rezervine, bir nehir enerji potansiyeline, tarım toprağı ise yatırım alanına indirgenir. Sermaye sınırları aşarak hareket ederken ulus-devletler, toprağın küresel sermayeye devrini sağlayan idari mekanizmaları işletir.
Elbette burada ‘meta krallıkları’ ifadesini teorik bir kavram türetme iddiasıyla kullanmıyorum. Derdim, yeni bir kavramsal kategori yaratmaktan ziyade, Öcalan’ın Marx’a itiraz ederken başvurduğu ‘metaların kraliçesi’ tanımındaki mantıksal sıçramayı bugün ekolojik talan zemininde görünür kılmaktır. Nasıl ki o, kadın üzerindeki tarihsel tahakkümü ve metalaşmayı açıklamak için kavramı ters yüz edip merkeze oturtuyorsa; ben de küresel sermayenin toprağı, suyu ve ekosistemleri yutan tahakkümünü açıklayabilmek adına bu benzetmeyi bir mercek olarak kullanıyorum. Dolayısıyla bu adlandırma, özgün bir teori iddiasından ziyade, sermayenin coğrafyaları parsellerken kurduğu o ‘krallık’ benzeri mutlak egemenlik biçimini ve bu egemenliğin halkın toprak hakkıyla nasıl çatıştığını teşhir etmeye yarayan mütevazı bir analojidir. Meta analojileri üzerinden düşünmek ekolojik varlıkların küresel talancılarını tanımlamada netlik kazandırıyor.
Bu durum, geleneksel “ulus-devlet egemenliği” ile “halkın toprak egemenliği” arasındaki çelişkiyi açığa çıkarır. Bir toprağın bir devletin sınırları içinde bulunması, orada yaşayan halkın kendi geleceği üzerinde söz sahibi olduğu anlamına gelmez. Küresel kapitalizm toprağın kullanımını yerel halkın karar alanının dışına çıkardığında, mesele basit bir ekonomik sömürü olmaktan çıkıp doğrudan bir egemenlik ve varlık meselesine dönüşür. Ekoloji mücadelesinin temel önemi de burada yatar: Doğayı savunmak, halkın kendi yaşam alanı üzerindeki karar hakkını ve egemenliğini savunmaktır.
Ağrı Diyadin’deki Mollakara Altın Madeni projesi bu çelişkinin somut bir örneğidir. Şirketin KAP açıklamalarına yansıyan hedefler, 471 bin ons altın rezervi ve üretim planlamaları, toprağı yalnızca hesaplanabilir bir kâr nesnesi olarak gören “meta krallığı” mantığıdır. [2] Buna karşın aynı coğrafyada yaşayan halk için o toprak; Murat Nehri’dir, meradır, geçimdir ve kuşaklar boyu süren yaşamın kendisidir. Toprağın değerini altındaki rezervle değil, üzerindeki yaşamla ölçen bu yaklaşım, sermayenin mantığıyla kökten bir çatışma halindedir.
26 Eylül’de Diyadin’de gerçekleştirilen ekoloji mitingi bu açıdan kritik bir eşiktir. [3] Tezekent, Ulukent ve Bîlîgan a Jorê gibi köylerde yürütülen ev ev çalışmaların ardından, köylülerin alanda kendi yerel dinamikleri ve pankartlarıyla yer alması, itirazın merkeze bağımlı olmadığını gösterdi. “Bê ax jiyan nabe” (Topraksız yaşam olmaz) sloganı etrafında kenetlenen bu irade, halkın kendi toprağının öznesi olma kararlılığını simgelemektedir.
Meta krallıklarının dünyasında toprağın değeri dışarıdan biçilir ve sınırlandırılır. Buna karşı halk kendi toprağının diliyle konuşmaya başladığında egemenlik yeniden el değiştirir. Diyadin’de görülen dinamik, yalnızca bir maden projesine karşı çıkış değil; coğrafyanın ve yaşamın sermayeden geri alınması mücadelesidir. Bugün ihtiyacımız olan tam olarak bu eşiktir: Ekolojik varlıkları savunarak halkı yeniden kendi yaşam alanının öznesi kılmak. Çünkü toprağın altında altın olabilir; ama toprağın üstünde hayat vardır.
Kaynaklar
- [1] Abdullah Öcalan, 8 Mart 2026 mesajı, kadın özgürlüğü ve “metaların kraliçesi” kavramı. Medyascope.
- [2] Türk Altın İşletmeleri A.Ş., “Ağrı İli Diyadin İlçesi Mollakara Altın Madeni Projesinde İlk Altın Dökümü”, KAP, 16 Temmuz 2026.
- [3] ANF, “Gîyadîn’de ekoloji mitingi: Bê ax jiyan nabe”, 26 Eylül 2026.
