Bosnalı Sırpların yönetimindeki Banja Luka’da düzenlenen törenlerde kahramanlaştırılan Mladić’in fotoğrafı kısa süre içinde tişörtlere basılarak satışa çıkarıldı. Ürünlerin reklamları Facebook’ta ücretli olarak yayımlandı.
HABER MERKEZİ – 1992-1995 Bosna Savaşı sırasında Srebrenica’daki soykırım ve diğer savaş suçlarındaki rolü nedeniyle müebbet hapse mahkum edilen Ratko Mladić, 28 Ağustos’taki ölümünün ardından Bosna-Hersek’te yeniden tartışmaların odağına yerleşti. Ratko Mladić’in Lahey’deki BM cezaevinde ölümü, Bosna Savaşı’nın üzerinden 30 yılı aşkın süre geçmesine rağmen kapanmayan bir hesabı yeniden ülkenin gündemine taşıdı.
Sırp Cumhuriyeti’nin (RS) idari merkezi Banja Luka’da toplanan binlerce kişinin katılımıyla tören düzenlendi. Mladic’in dev fotoğrafları ve Sırp milliyetçisi sloganlar eşliğinde düzenlenen törenin bir benzeri, Mladic’in bizzat soykırım talimatını verdiği Srebrenica sınırları içerisinde de organize edilmek istendi.
BOSNA BASININDA SERT ELEŞTİRİLER
Mladic’in Bosna-Hersek’in Sırp çoğunluklu bölgelerinde resmi yetkililerin de katılımıyla düzenlenen törenlerle bir “ulusal kahraman” gibi uğurlanması, Srebrenica ve Prijedor başta olmak üzere katliam alanlarında hala toplu mezarlardan kemik parçası toplayan kurban yakınları için, yaşanan acıların kurumsallaşmış inkarı anlamını taşıyor.
Mladic için düzenlenen törenler ve Sırp siyasetçilerin söylemleri, Bosna-Hersek merkezli ve bağımsız medyada çok sert tepkilerle karşılandı. Özellikle Sarajevo-Saraybosna merkezli gazeteler ve bağımsız haber platformları törenlerin toplumsal barışa vurduğu darbe üzerinde duruyor.
DEVLET KANADIYLA İNKARIN TESCİLİ
Sarajevo’nun köklü yayın organlarından Oslobođenje, Banja Luka’daki törenleri Sırp Cumhuriyeti siyasi liderliğinin inkar politikalarını araçsallaştırması olarak nitelendirdi. Gazete, Lahey kararlarına rağmen binlerce kişinin meydanlara dökülmesini, “Bosna-Hersek’in geleceğini geçmişin suçlarına rehin vermek” olarak yorumladı.
Bosna-Hersek Parlamenter Meclisi Temsilciler Meclisi üyesi ve İleri partisinin lideri Šemsudin Mehmedovic ise savaş suçlusu Ratko Mladić’in Bosna-Hersek topraklarında defnedilmesi ihtimalinin önlenmesi gerektiğini söyleyerek, “Nihai mezarlığın savaş suçlarını yüceltmek ve Sırp Cumhuriyet Ordusu Ana Karargahı’nın, eski komutanı etrafında bir tür tarikat oluşturmak” için kullanılabileceğine inanıyor.
Ülkenin en yüksek tirajlı haber kaynaklarından biri olan Dnevni Avaz gazetesi, Mladić’in ölümü ve Sırp Cumhuriyeti’ndeki tepkilerle ilgili haberleri canlı olarak okuyucularına sunuyor. Gazetedeki analizlerde özellikle Srebrenica’da anma törenleri düzenlemek istenmesinin doğrudan kurban yakınlarını kışkırtma amacı taşıdığına dikkat çekiliyor. Gazete, soykırım failinin yüceltilmesinin, Boşnak nüfus üzerinde psikolojik bir baskı ve tehdit unsuru oluşturduğuna dikkat çekiyor.
×
“RATKO MLADIC BALKANLARIN HİTLER’İDİR”
Bosna-Hersek’te kayıpların bulunması ve toplu mezarların ortaya çıkarılması çalışmalarında yıllarca görev yapan Amor Mašović, Ratko Mladić’in ardından düzenlenen anmaları savaş suçlarının inkârının devam ettiğinin göstergesi olarak değerlendiriyor. Dnevni Avaz gazetesine bugün bir demeç veren Mašović’e göre savcılığın soykırımı inkar eden ve savaş suçlularını yüceltenlere karşı harekete geçmemesi tehlikeli bir boşluk yaratıyor.
“Bu suçtan sorumlu olanların sayısının 50 bin olması, hiçbirinin yargılanamayacağı anlamına gelmez” diyen Mašović, savaş suçlarının ve faillerinin yüceltilmesinin cezalandırılması gerektiğini söyledi. Mašović, “Ratko Mladić’in « Balkanların Adolf Hitler’i benzetmesini yaparak, Avrupa’da Hitler ölçüsünde bir suçlu bulunmadığı yönündeki genel kanaatin artık Mladić açısından yeniden düşünülmesi gerektiğini söyledi.
ORTAK BİR TARİH ANLATISI OLUŞTURULMADI
Mašović’e göre sorun yalnızca Mladić’in nasıl anıldığı değil. Savaşın üzerinden otuz yılı aşkın süre geçmesine rağmen Bosna-Hersek’in bazı bölgelerinde savaş suçlarına ilişkin ortak bir tarih anlatısının oluşmaması, geleceğe ilişkin de risk yaratıyor. Bosnalı Sırpların önemli bir bölümünün savaş dönemiyle gerçek anlamda yüzleşmediğini savunan Mašović, soykırımı inkar edenlerin ve savaş suçlularını yüceltenlerin cezalandırılmamasının bu atmosferi güçlendirdiğini söyledi.
Ona göre devlet kurumlarının yavaş davranması, savaş suçlarının inkârının giderek sıradanlaşmasına yol açıyor. Maşović, bu atmosferin bölgede yeni çatışmalara zemin hazırlayabilecek bir milliyetçi dalgaya dönüşmesinden endişe ediyor.
SAVAŞ SUÇLUSUNUN YÜZÜ TİŞÖRTLERDE, REKLAMI FACEBOOK’TA
Mladiç sadece cenazesiyle değil, Facebook ve Instagram’ın sahibi Meta’nın ücretli reklam sistemindeki reklamlarla da gündemde. Meta’nın reklam sistemi üzerinden Facebook ve Instagram’da yayımlanan içerikleri inceleyen Balkan Araştırmacı Habercilik Ağı’nın Bosna-Hersek’teki Detektor projesi, Mladić’in imajını kullanan birden fazla ücretli içeriğe ulaştı.
Bunlardan biri, “Otacastvo” adlı sayfanın Mladić’in fotoğrafını taşıyan tişörtleri tanıttığı reklamdı. Sayfa, Mladić’in yanı sıra yaklaşık 30 farklı tasarım sunduğunu belirtti. Detektor’un şikayetinin ardından reklam kaldırıldı. Sayfa ise tişörtlerin herhangi bir siyasi mesaj taşımadığını ve mağdurları aşağılamayı amaçlamadığını savundu.
“Povest Srba” adlı sayfanın reklamı 28 Ağustos’ta, “Vožd” adlı sayfanın Mladić’in fotoğrafının bulunduğu tişörtü tanıtan reklamı ise 31 Ağustos’ta yayına girdi. “Vožd” yetkilileri Detektor’un sorularına yanıt vermedi.
Mladić’le bağlantılı ücretli içerikler daha önce de Meta’nın reklam sisteminden geçmişti. “Crvena Pravda” adlı sayfanın 2021’de yayımladığı ücretli bir içerik, Lahey’deki mahkemenin kararlarını sorguluyordu. Meta’nın kendi verilerine göre reklam 13-15 Kasım 2021 arasında yayımlandı ve 10 bin ila 15 bin kez görüntülendi.
META: KULLANICILAR BİLDİRİYOR
Meta’nın içerik denetimindeki temel sorunlardan biri, Mladić gibi savaş suçlularına ilişkin içeriklerde bağlamın otomatik sistemler tarafından anlaşılmasının güç olması.
Bosna-Hersek’te ifade özgürlüğü ve içerik moderasyonu alanında çalışan Koalisyon’dan Feđa Kulenović, Detektor’a yaptığı değerlendirmede Meta’nın moderasyon süreçlerinde otomasyona büyük ölçüde başvurduğunu söyledi. Ona göre otomatik sistemler, bir ismin veya sembolün hangi amaçla kullanıldığını her zaman ayırt edemiyor.
Kulenović, bu nedenle Meta’nın problemli içerikleri önemli ölçüde kullanıcıların bildirimleri üzerinden tespit ettiğini belirtti. Ona göre şirket, moderasyon sistemini otomatikleştirerek maliyeti azaltmaya çalışıyor; ancak özellikle savaş suçları, nefret söylemi ve tarihsel suçların yüceltilmesi gibi bağlama bağlı içeriklerde otomasyon tek başına yeterli olmuyor.
YAPAY ZEKAYLA YENİDEN YARATILAN MLADİC
Mladić’in ölümünden kısa süre önce ortaya çıkan başka bir reklam, sorunun yalnızca tişört satışlarıyla sınırlı olmadığını gösterdi.
Belgrad merkezli “28.6” adlı bir giyim markasının reklamında Mladić, yapay zekayla yeniden oluşturularak bir moda modeli gibi gösterildi. Reklamda Mladić’in yüzü kullanılırken ünlü bir markanın güneş gözlükleri tanıtılıyordu. Üzerindeki tişörtte ise “Collection 1995” ifadesi yer alıyordu.
1995, Srebrenica soykırımının gerçekleştiği yıl.
×1992’DE NE OLMUŞTU?
Bosna-Hersek, Yugoslavya’nın dağılma sürecinde 1992’nin başında bağımsızlık referandumuna gitti. Bosnalı Sırpların büyük ölçüde boykot ettiği referandumda seçmenlerin yüzde 60’tan fazlası bağımsızlık yönünde oy kullandı. Bosna-Hersek 3 Mart 1992’de bağımsızlığını ilan etti.
Nisan ayında Bosnalı Sırp güçleri, Yugoslav Halk Ordusu ve Sırbistan’ın desteğiyle Bosna-Hersek hükümetine karşı harekete geçti. Bosnalı Sırp siyasi ve askeri liderliği, Sırpların kontrolündeki bölgeleri bir araya getirerek ayrı bir yapı kurmayı hedefledi. Savaşın ilk aylarında ülkenin geniş kesimleri hızla Sırp güçlerinin denetimine geçti.
Bu dönemde hedef yalnızca askeri kontrol değildi. Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin kararlarına göre Bosnalı Sırp güçleri, Müslüman ve Hırvat nüfusun Sırp kontrolündeki bölgelerden kalıcı olarak çıkarılmasını amaçlayan geniş kapsamlı bir suç örgütlenmesinin parçasıydı. Mladić de 12 Mayıs 1992’den itibaren bu yapılanmanın kilit isimlerinden biri olarak değerlendirildi.
İLK OLARAK PRİJEDOR’DAN BAŞLADILAR
30 Nisan 1992’de Sırp güçleri Prijedor’un kontrolünü ele geçirdi. Ardından Sırp olmayanlar kamu görevlerinden uzaklaştırıldı; binlerce Boşnak ve Hırvat sivil Omarska, Keraterm ve Trnopolje kamplarında tutuldu. Mahkeme kayıtlarında bu kamplarda işkence, dayak, cinsel saldırı, infaz ve insanlık dışı muamele vakaları yer aldı. Prijedor belediyesinde 1.500’den fazla kişinin öldürüldüğü tespit edildi.
Omarska, Keraterm ve Trnopolje, savaşın henüz ilk aylarında kurulan sistemin neye benzediğini gösteriyordu: İnsanlar etnik kimlikleri nedeniyle işlerinden çıkarılıyor, evlerinden sürülüyor, gözaltına alınıyor ve kamplara gönderiliyordu.
SARAYBOSNA KUŞATMASI
Mladić’in komuta ettiği Bosnalı Sırp ordusu, başkent Saraybosna’yı Nisan 1992’den savaşın sonuna kadar kuşatma altında tuttu. Mahkeme, siviller arasında terör yaratmak amacıyla keskin nişancı ateşi ve topçu saldırılarının yürütüldüğüne hükmetti. Mladić bu suçlardan da mahkûm edildi.
SREBRENİCA: 1995
Savaşın en ağır suçlarından biri 1995 Temmuz’unda Srebrenica’da işlendi. BM tarafından “güvenli bölge” ilan edilmiş olan kent Bosnalı Sırp güçlerinin eline geçti. 8 binden fazla Boşnak erkek ve çocuk öldürüldü.
Mladić, Srebrenica’da işlenen soykırım nedeniyle 2017’de müebbet hapse mahkûm edildi. 2021’de temyiz mahkemesi kararı onadı. Aynı karar, Mladić’in 1992-1995 dönemindeki zulüm, imha, cinayet, sürgün ve zorla nakil gibi insanlığa karşı suçlardan ve sivillere yönelik saldırılar dahil savaş suçlarından sorumluluğunu da kesinleştirdi. Ancak mahkeme, 1992’de Bosna’nın bazı belediyelerinde işlenen suçlar bakımından soykırım suçundan beraat kararı verdi.
SAVAŞ BİTTİ, BÖLÜNME KALICILAŞTI
Bosna Savaşı, 1995 sonunda Dayton Barış Anlaşması’yla sona erdi. Yaklaşık 100 bin kişi öldü, iki milyondan fazla insan evlerini terk etmek zorunda kaldı. Savaşın sonunda Bosna-Hersek, biri Bosnak ve Hırvatların ağırlıkta olduğu Bosna-Hersek Federasyonu, diğeri Bosnalı Sırpların yönettiği Republika Srpska (Sırp Cumhuriyeti) olmak üzere iki ana entiteye ayrıldı.
