Yeni Bir Fransa/Cumhuriyet Mümkün mü?
Ercan Jan AKTAŞ
Fransa, iki yüzyılı aşkın cumhuriyet deneyimi boyunca devrimlerden toplumsal ayaklanmalara, monarşiden imparatorluğa, parlamenter sistemden güçlü başkanlık rejimine uzanan çalkantılı bir siyasal tarihe tanıklık etti. Özgürlük, eşitlik ve kardeşlik ilkeleri üzerine inşa edilen cumhuriyet fikri, her dönemde toplumsal mücadeleler, sınıfsal çatışmalar ve iktidar ilişkileri tarafından yeniden şekillendirildi.
Bugün Emmanuel Macron döneminde derinleşen siyasal temsil krizi, aşırı sağın yükselişi, toplumsal hareketler ve solun yeniden yapılanma arayışları, Fransa'yı yeni bir tarihsel eşikle karşı karşıya bırakıyor. Beş Cumhuriyetin ardından ortaya çıkan temel soru ise şu: Mevcut siyasal düzen kendi sınırlarını aşabilir mi? Halk egemenliğini, toplumsal adaleti ve demokratik katılımı yeniden merkeze alan başka bir Fransa mümkün mü?
Bu yazı dizisi, Fransa'nın tarihsel cumhuriyet deneyiminden güncel siyasal krizine ve yeni bir toplumsal-siyasal dönüşüm arayışına uzanan bu sorunun izini sürüyor.
I - Beş Cumhuriyetin Hikâyesi: Devrimden Başkanlık Rejimine Fransa
Fransa'nın bugünkü siyasal yapısını, toplumsal çatışmalarını ve demokrasi tartışmalarını anlayabilmek için ülkenin kısaca cumhuriyet tarihine bakmak gerekiyor. Çünkü Fransa'da cumhuriyet, yalnızca bir yönetim biçiminin adı olmadı. Cumhuriyet aynı zamanda, monarşiye, aristokrasiye, sınıfsal ayrıcalıklara, merkezi devlet iktidarına ve farklı dönemlerde ortaya çıkan otoriter yönetimlere karşı yürütülen uzun tarihsel mücadelelerin de ürünüdür.
1789 Fransız Devrimi ile başlayan bu tarih, beş ayrı cumhuriyet deneyimine, iki imparatorluğa, monarşinin yeniden tesis edildiği dönemlere ve çok sayıda toplumsal ayaklanmaya tanıklık etti. Dolayısıyla Fransa'nın cumhuriyet tarihi, aynı zamanda halk egemenliği ile devlet iktidarı arasındaki mücadelenin tarihi oldu.
Birinci Cumhuriyet: Monarşinin yıkılışı ve devrimin radikalleşmesi (1792-1799)
Fransa'da 1. Cumhuriyet, Burjuvazinin 10 Ağustos 1792 ayaklanmasının ardından monarşinin fiilen sona ermesi ve 21 Eylül 1792'de Ulusal Konvansiyon'un krallığı kaldırmasıyla ilan edilir. 1789'da başlayan devrim, yalnızca siyasal iktidarın el değiştirmesini değil, Avrupa'nın yüzyıllardır süren feodal ve monarşik düzenine meydan okuyan yeni bir toplumsal ve siyasal anlayışın doğuşunu temsil ediyordu. Liberté, égalité, fraternité/Özgürlük, eşitlik ve kardeşlik ilkeleri etrafında şekillenen devrim, yurttaşlık, halk egemenliği ve laik siyasal düzen düşüncelerini Avrupa'nın gündemine taşıdı.
Ancak devrim kısa sürede kendi iç çelişkileriyle karşı karşıya kaldı. Girondinler ile Jakobenler arasındaki mücadele, ekonomik kriz, dış müdahale tehdidi ve iç isyanlar devrimin radikalleşmesine yol açtı. 1793-1794 yılları arasındaki La Terreur/Terör Dönemi, devrimci iktidarın özgürlük iddiasıyla olağanüstü devlet şiddeti arasındaki gerilimini açığa çıkardı. Robespierre'in düşüşüyle Jakoben iktidar sona ererken, 1795'te Direktuvar yönetimi kuruldu. Bu dönem, 9 Kasım 1799'da Napolyon Bonapart'ın gerçekleştirdiği 18 Brumaire darbesiyle son buldu. Böylece halk egemenliği adına başlayan devrim, askeri ve otoriter bir yönetimin önünü açtı.
İkinci Cumhuriyet: Evrensel erkek oy hakkı ve imparatorluğa dönüş (1848-1852)
1. Cumhuriyet'in sona ermesinden sonra Fransa, monarşi ve imparatorluk arasında gidip gelen farklı yönetim deneyimleri yaşadı. 1830 Temmuz Devrimi ile kurulan Temmuz Monarşisi ise 1848 Şubat Devrimi sonucunda yıkıldı ve 2. Cumhuriyet ilan edildi. Bu dönem, Avrupa genelinde yükselen işçi hareketleri, liberal talepler ve sosyalist düşüncelerin etkisi altında şekillendi. Özellikle Paris'teki işçi sınıfının siyasal talepleri, cumhuriyet tartışmasını yalnızca monarşiye karşı bir mücadele olmaktan çıkararak toplumsal eşitlik ve emek hakları meselesine dönüştürdü.
2. Cumhuriyet'in en önemli kazanımlarından biri, erkekler için genel oy hakkının kabul edilmesiydi. Kölelik Fransız sömürgelerinde kaldırıldı ve çalışma hayatına ilişkin bazı sosyal düzenlemeler gündeme geldi. Ancak toplumsal dönüşüm beklentileri ile mülkiyet düzenini korumak isteyen siyasal güçler arasındaki çatışma giderek derinleşti.
Haziran 1848'de Parisli işçilerin ayaklanması kanlı biçimde bastırıldı. Aralık 1848'de cumhurbaşkanı seçilen Louis-Napoléon Bonaparte, 2 Aralık 1851'de gerçekleştirdiği darbeyle cumhuriyetin demokratik kurumlarını tasfiye etti. Bir yıl sonra ise İkinci İmparatorluk'u ilan ederek III. Napolyon oldu. Böylece 2. cumhuriyet de yalnızca dört yıl süren bir deneyim olarak tarihe geçti.
Üçüncü Cumhuriyet: Paris Komünü, toplumsal mücadeleler ve sömürgecilik (1870-1940)
1870'te Fransa'nın Prusya karşısında aldığı askeri yenilgi ve III. Napolyon'un esir düşmesi, İkinci İmparatorluk'un sonunu getirdi. 4 Eylül 1870'te Üçüncü Cumhuriyet ilan edildi. Ancak bu dönemin en önemli tarihsel kırılmalarından biri, 1871 Paris Komünü oldu. Prusya yenilgisinin ardından Paris'te yükselen halk hareketi, işçilerin, sosyalistlerin, anarşistlerin ve devrimcilerin katılımıyla yeni bir yerel yönetim deneyimi yarattı. Paris Komünü, halkın doğrudan yönetime katılımı, seçilmiş temsilcilerin geri çağrılabilmesi, laik eğitim ve toplumsal eşitlik gibi ilkeleriyle yalnızca Fransa'nın değil, dünya sosyalist ve devrimci hareketlerinin de tarihine damga vurdu. Ancak Komün, Mayıs 1871'de hükümet güçlerinin gerçekleştirdiği kanlı bastırma harekâtıyla sona erdi.
Komün'ün yenilgisine rağmen 3. Cumhuriyet, Fransa'da cumhuriyetçi kurumların kalıcılaşmasında önemli bir rol oynadı. Laik eğitim, kilise-devlet ayrılığı, parlamenter kurumlar ve yurttaşlık hakları bu dönemde kurumsallaştı. 1905'te laiklik yasası kabul edildi. Bununla birlikte cumhuriyetin özgürlük ve eşitlik iddiası ciddi çelişkiler taşıyordu. Fransa bir taraftan demokratik kurumlarını geliştirirken diğer taraftan Afrika ve Asya'daki sömürge imparatorluğunu genişletiyordu.
Birinci Dünya Savaşı'nın yıkımı, 1929 ekonomik krizi ve Avrupa'da faşist hareketlerin yükselişi cumhuriyetin siyasal yapısını zorladı. 1936'da Léon Blum liderliğindeki Halk Cephesi hükümeti, ücretli izin ve haftalık çalışma süresinin 40 saate indirilmesi gibi önemli sosyal reformlara imza attı. Ancak 1940'ta Nazi Almanyası'nın Fransa'yı işgal etmesi ve Vichy rejiminin kurulmasıyla 3. Cumhuriyet sona erdi.
Dördüncü Cumhuriyet: Savaş sonrası yeniden kuruluş ve sömürge krizleri (1946-1958)
İkinci Dünya Savaşı'nın ardından Fransa, işgalin ve Vichy rejiminin yarattığı yıkımı aşarak cumhuriyetçi kurumlarını yeniden inşa etmeye yöneldi. 1946'da kabul edilen anayasa ile 4. Cumhuriyet kuruldu. Bu dönem, savaş sonrası Avrupa'da yükselen sosyal devlet anlayışının Fransa'da kurumsallaştığı bir dönemdi. Sosyal güvenlik sistemi, kamusal hizmetler, işçi hakları ve ekonomik planlama alanlarında önemli adımlar atıldı. Kadınlara oy hakkı 1944'te tanınmış, 1945 seçimlerinde ilk kez kullanılmıştı. Cumhuriyetin yeniden kuruluşu, toplumsal hakların genişletilmesi ve demokratik katılımın artırılması yönünde önemli bir tarihsel aşamaydı.
Ancak 4. Cumhuriyet'in en temel sorunlarından biri, hükümetlerin sık sık değişmesine yol açan parlamenter istikrarsızlıktı. Soğuk Savaş'ın ideolojik kutuplaşması, ekonomik yeniden yapılanma ve Fransa'nın sömürge topraklarındaki bağımsızlık mücadeleleri bu kırılganlığı daha da derinleştirdi. Hindiçin Savaşı'nın yenilgiyle sonuçlanması ve özellikle 1954'te başlayan Cezayir Bağımsızlık Savaşı, Fransa'nın siyasal sistemini büyük bir krize sürükledi. 13 Mayıs 1958'de Cezayir'de yaşanan askeri ayaklanma ve darbe tehdidi, Dördüncü Cumhuriyet'in sonunu hazırladı. General Charles de Gaulle'ün yeniden iktidara çağrılmasıyla anayasal sistem değişikliğine gidildi.
Beşinci Cumhuriyet: Güçlü başkanlık, merkezi devlet ve demokrasi tartışması (1958-günümüz)
4 Ekim 1958'de kabul edilen yeni anayasa ile 5. Cumhuriyet kuruldu. General Charles de Gaulle'ün öncülüğünde hazırlanan anayasa, önceki cumhuriyetlerin hükümet istikrarsızlığını aşmayı ve yürütme organını güçlendirmeyi hedefliyordu. Cumhurbaşkanına parlamentoyu feshetme, referanduma gitme ve başbakanı atama gibi önemli yetkiler tanındı. 1962'de yapılan anayasa değişikliğiyle cumhurbaşkanının doğrudan halk tarafından seçilmesi kabul edildi. Böylece Fransa'nın siyasal sistemi, parlamenter özelliklerini korumakla birlikte giderek güçlü cumhurbaşkanlığı etrafında şekillenen yarı başkanlık sistemine dönüştü.
5. Cumhuriyet, 1958'den bu yana Fransa'nın en uzun süreli cumhuriyet deneyimi oldu. De Gaulle döneminden itibaren merkez sağ, sosyal demokrat ve farklı sol hükümetler iktidara geldi. 1981'de François Mitterrand'ın cumhurbaşkanı seçilmesiyle sol ilk kez 5. Cumhuriyet döneminde iktidara taşındı. 1980'lerden itibaren neoliberal ekonomik politikaların etkisi, Avrupa Birliği bütünleşmesi, küreselleşme, göç, banliyölerdeki toplumsal eşitsizlikler ve aşırı sağın yükselişi Fransız siyasetinin temel tartışma başlıkları hâline geldi.
Ancak 5. Cumhuriyet'in en önemli tartışma alanı, yürütme gücünün giderek cumhurbaşkanlığı makamında merkezileşmesi oldu. Cumhurbaşkanının halk tarafından doğrudan seçilmesi, siyasal meşruiyetini güçlendirirken parlamentonun ve toplumsal temsil mekanizmalarının etkisini tartışmalı hâle getirdi. Özellikle Emmanuel Macron döneminde bu tartışma daha görünür oldu. Sarı Yelekliler hareketi, emeklilik reformuna karşı kitlesel protestolar ve 2024 erken genel seçimlerinin ardından ortaya çıkan hükümet krizi, Fransa'da temsil, katılım ve demokratik meşruiyet sorunlarını yeniden gündemin merkezine taşıdı.
Beş Cumhuriyetin ardından: Yeni bir cumhuriyet ihtimali mi?
Fransa'nın iki yüzyılı aşan cumhuriyet tarihi, bir yönetim biçiminin kesintisiz ilerleyişinden çok, farklı toplumsal güçlerin ve siyasal projelerin karşı karşıya geldiği bir mücadeleler tarihidir. 1. Cumhuriyet monarşiyi yıkarken halk egemenliği fikrini ortaya çıkardı; 2. Cumhuriyet genel oy hakkını genişletti; 3. Cumhuriyet laik ve parlamenter kurumları kalıcılaştırdı; 4. Cumhuriyet sosyal devletin temellerini güçlendirdi; 5.Cumhuriyet ise güçlü yürütme ve cumhurbaşkanlığı ekseninde yeni bir siyasal düzen kurdu.
Ancak bu tarihsel deneyimlerin her biri, kendi döneminin çözümünü üretirken yeni çelişkileri de beraberinde getirdi. Bugün Fransa'da tartışılan mesele yalnızca hangi partinin iktidara geleceği değil, mevcut siyasal sistemin toplumsal talepleri ne ölçüde temsil edebildiği ve demokratik katılımın nasıl genişletilebileceğidir. Cumhuriyetin temel ilkeleri olan özgürlük, eşitlik ve kardeşliğin, ekonomik ve toplumsal eşitsizliklerin derinleştiği bir ortamda ne ölçüde hayata geçirilebildiği sorusu giderek daha fazla önem kazanıyor.
Belki de bugün Fransa'nın karşı karşıya olduğu temel soru: Beş cumhuriyet deneyiminin ardından, halkın yalnızca belirli aralıklarla sandığa gittiği değil, siyasal ve toplumsal kararların oluşumuna doğrudan katılabildiği yeni bir cumhuriyet mümkün mü? Başka bir ifadeyle, Fransa'nın ihtiyacı yeni bir hükümet mi, yoksa cumhuriyetin demokratik temellerini yeniden düşünmeyi gerektiren daha kapsamlı bir siyasal dönüşüm mü?
Kaynakça:
Georges Lefebvre – 1789 Fransız Devrimi
Alexis de Tocqueville – Eski Rejim ve Devrim
Prosper-Olivier Lissagaray – 1871 Paris Komünü Tarihi
Georges Bourgin ve A. Adamov – 1871 Paris Komünü
Karl Marx – Fransa'da İç Savaş
