Kırsaldan metropole gitmek için pasaportunuzun olması lazım. O da yetmiyor; kalacaksanız 3 günlük geçici ikametgah lazım. Çalışacaksınız “başkent ikametgahı” lazım. Türkmen polisi Aşkabatta diğer kentlerden gelenler için kimlik avına çıktı. Yakaladıklarını ilk tren ya da otobüsle geldikleri yere yolluyorlar. Niyet basit: Nerede doğduysan orada yaşayıp öleceksin!
GÜLER YILDIZ
İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi “herkesin kendi ülkesinde serbestçe seyahat etme hakkı vardır” dese de BM üyesi Türkmenistan’da işler böyle yürümüyor.
Başkent Aşkabat’ın Hitrovka semtinde polisler yoldan geçenleri durdurup “başkent ikametgahı”nı yokluyor. Bu belgeyi taşımak zorunlu. Eğer başkent dışındaki bir kentli olduğu tespit edilirse kişi hem para cezasına çarptırılıyor hem de şehrine giden ilk otobüs ya da trene zorla bindiriliyor.
SOVYETLER’DEN KALAN: PROPİSKA
Nedir bu “başkent ikametgahı” ya da resmi adıyla “propiska“?
Başkent bir ülkenin vitrini. Türkmenistan’ın vitrini de Aşkabat. Özellikle ülkenin yoksul kesimlerinden iş amaçlı gelen insanları « görsel kirlilik » olarak gören bir kontrol sisteminin parçası bu « başkent ikametgahı » .
Sovyetler Birliği zamanından beri uygulanagelen ama son yıllarda yeniden uyarlanarak sertleştirilen bir « kontrol » sistemi.
Azathaber.com sitesine göre bu denetimlerin kapsamı sağlık hizmeti almak için başkente gelenlere dek uzanmış görünüyor.
3 GÜN KURALI YA DA GEÇİCİ KAYIT
Türkmenistan’ın Göç Yasası daimi ve geçici ikamet kaydını düzenliyor. Ancak Azatlık Radyosu (Free Radio)’nun haberinde polis tarafından yurttaşlara aktarılan, “başka bir yerde üç günden fazla kalınması halinde mutlaka geçici kayıt yaptırılması” şeklindeki uygulamanın açık yasal dayanağı gösterilmiyor.
Geçici kayıt yaptırmak da her yurttaş için kolay değil. Bir kişinin Aşkabat’ta başka birinin evinde kalabilmesi için ev sahibinden çeşitli belgeler istenebiliyor. Bunlardan biri, ev sahibiyle misafir arasında yakın akrabalık bulunduğunu kanıtlayan belge. Oysa Türkmenistan’da vilayetlerden gelen kişilerin başkentte arkadaşlarının, hemşehrilerinin veya tanıdıklarının yanında kalması yaygın.
Aşkabat’ta geçici ikamet kaydı yaptırmak aylar süren, ağır rüşvet çarklarının döndüğü ve neredeyse imkansız bir sürece dönüştürülmüş durumda.
Ülkede vilayetlerden Aşkabat’a gelen işçiler, özel araçlarıyla yolcu taşıyan sürücüler ve başka amaçlarla başkente giden yurttaşlara yönelik kontroller daha önce de dönem dönem sıkılaştırılmıştı.
Son uygulamada dikkat çeken nokta ise Aşkabat’ta bulunma hakkının yalnızca çalışmak veya ikamet etmek isteyenler için değil, tedavi olmak için başkente gelen yurttaşlar açısından da polis denetimine bağlanması.
Uluslararası insan hakları raporlarında da kayıt dışı iç göçmenlerin polis baskınları, gözaltılar ve geldikleri bölgelere gönderilmeyle karşılaştığına ilişkin bilgiler yer alıyor.
SÜSLÜ KENTİN VAROŞU: HİTROWKA
Hitrowka, Türkmenistan’ın ekonomik koşulları nedeniyle iç göç nedeniyle gelenlerin yoğun olarak yaşadığı bölgelerden biri. Ülke genelindeki işsizlik ve geçim sıkıntısı, başkenti diğer vilayetlerde yaşayanlar için önemli bir gelir kapısı haline getirmiş durumda.
İç göçmenlerin bu bölgeyi tercih etmesinin başlıca nedenlerinden biri kira fiyatları. Aşkabat’ın merkezinde kiralar 2 bin ila 3 bin manat arasında değişirken Hitrowka’da 600-800 manat civarında.
Ancak ucuz konut, beraberinde başka bir sorunu getiriyor: İkamet kaydı.
AŞKABAT AŞKABATLILAR’INDIR
Polis, son günlerde Hitrowka’da ev ev dolaşarak denetim yapmaya başladı. Sokakta durdurulan ve yanında kimlik belgesi bulunmayan kişiler Berkararlyk İlçe Polis Müdürlüğü’ne götürülüyor ve sorgulanıyor.
Yerel kaynaklar, bazı şüphelilere polis tarafından zor kullanıldığını da öne sürüyor. Tutulan kişiler, yakınları gerekli belgeleri getirene kadar demir parmaklıklar ardında bekletiliyor.
Geçici kayıt yaptırmadan Aşkabat’ta yaşayan vilayet sakinlerine nerede ve ne zamandır çalıştıkları soruluyor. Belgeleri aileleri tarafından getirilenlere 50 manat para cezası kesilirken, cezanın bankaya yatırıldığına ilişkin makbuz gösterildikten sonra serbest bırakıldıkları aktarılıyor. Bazı gençler ise zorla trene bindirilerek geldikleri vilayetlere gönderiliyor.
×SULTANINDAN BAŞKA KİMSENİN MUTLU OLMADIĞI BİR ÜLKE
Türkmenistan, Orta Asya’nın güneybatısında, Hazar Denizi’ne kıyısı olan yaklaşık 488.000 km²’lik (yaklaşık Türkiye’nin %60’ı büyüklüğünde) bir ülke.
Yüzde 80’i çöl olan ülkenin ekonomisi doğalgaz ihracatına ve devlet tekelinde bulunan pamuk üretimine bağlı. Başkent Aşkabat ile birlikte 5 kenti var.
Başkent gaz gelirleriyle inşa edilen devasa mermer saraylarla donatılırken, diğer kentler kaderine terk edilmiş durumda : Ne fabrika var ne de istihdam sağlayabilecek başka bir iş alanı. Buna karşılık yönetici ailenin çevresindeki isimlerin büyük servetlere eriştiğine ilişkin araştırmalar bulunuyor. OCCRP, Gurbanguly Berdimuhamedow’un yeğenlerinin devlet sözleşmeleri, petrol ve petrokimya ihracatı ve gıda ithalatı gibi alanlarda ayrıcalıklı ticari bağlantılar kurduğunu ortaya koydu. Bir yeğenin şirketine 25,7 milyon dolarlık gıda ithalat sözleşmesi verildiği, ailenin başka üyelerinin ise Dubai’de çok sayıda gayrimenkule sahip olduğu belgelendi.
Resmi işsizlik rakamları açıklanmıyor ama çok sayıda hak odaklı örgüt gerçek işsizliğin bu bölgelerde yüzde 50’nin üzerinde olduğunu söylüyor. Halkın çoğu, başka ülkelerde yaşayan yakınlarının yolladığı dövizle hayatını sürdürüyor.
TUİK’in verilerine göre Türkiye’ye yaklaşık 200 bin Türkmenistanlı çalışmak için geldi.
İNSAN HAKLARI KARNESİ: 100 ÜZERİNDEN 1
Ülke, 2022 yılında yönetimi babası Kurbankulu Berdimuhammedov‘dan devralan Serdar Berdimuhammedov tarafından katı bir otokrasiyle yönetiliyor.
İnsan hakları kuruluşları, bu yapının demokratik bir iktidar değişiminden çok, gücün aynı aile içinde yeniden dağıtılması anlamına geldiğini belirtiyor. Freedom House, Türkmenistan’a 100 üzerinden 1 puan veriyor ve ülkeyi “özgür değil” kategorisinde değerlendiriyor. Siyasi haklar ve temel özgürlüklerin pratikte neredeyse tamamen reddedildiğini belirten kuruluş, ülkeyi dünyanın en baskıcı rejimleri arasında gösteriyor.
Türkmenistan’da bağımsız medya bulunmuyor. İnternet erişimi ağır biçimde kısıtlanıyor; bağımsız haber siteleri ve sosyal medya platformlarına erişim engelleniyor, VPN kullananlar dahi polis soruşturmasıyla karşılaşabiliyor. Human Rights Watch, 2024’te ülkede 122 binden fazla internet alan adının engellendiğini bildirmişti.
Bağımsız gazeteciler ve hükümeti eleştiren kişiler tutuklanabiliyor veya baskı görüyor. Yurtdışına çıkan muhaliflerin aileleri de takibe ve baskıya maruz kalabiliyor.
Toplumsal muhalefetin, bağımsız medyanın veya sivil toplum kuruluşlarının varlığına izin verilmeyen ülkede, halk üzerindeki kontrol yalnızca siyasi alanda değil; giyim-kuşam, internet erişimi ve şehir içi yerleşim gibi günlük yaşamın her alanında hissediliyor. Bilgi akışının tamamen devlet kontrolünde olduğu ülkede, bağımsız gazetecilik yapanlar doğrudan “hain” ilan ediliyor.
Bu kadar yoğun baskı ve sert kanunlar ülkenin hapishanelerinin durumunu da düşündürüyor. Özellikle çölün ortasında kurulu ve ağırlıklı olarak siyasi mahpusların, göçmenlerin, gazetecilerin, aktivistlerin tutulduğu Ovadan-Depe Cezaevi, ülkenin en kötü şöhretli cezaevlerinden biri olarak öne çıkıyor.
Türkmenistan cezaevlerindeki mahpus sayısını resmi olarak açıklamıyor. World Prison Brief’in tahmini ise yaklaşık 35 bin mahpus . Bu oran Türkmenistan’ı dünyada en yüksek hapsedilme oranlarına sahip ülkeler arasına sokuyor.
HAYATTA OLDUKLARINI KANITLAYIN!
Human Rights Watch’a göre, özellikle 1990’ların sonu ve 2000’lerin başındaki tutuklama dalgalarında hapse atılan bazı kişilerin akıbeti hala bilinmiyor. Kuruluş, en az 21 kişinin ceza süreleri 2017-2024 arasında sona ermesine rağmen nerede olduklarının bilinmediğini belirtiyor. 2025’in başında 12 kişinin akıbeti açıklandı; bunlardan beşinin cezaevinde öldüğü doğrulandı.
“Hayatta Olduklarını Kanıtlayın” kampanyası ise gerçek sayının 162 olduğunu belirtiyor.
Kampanya, cezalarından beri hakkında bilgi olmayan Türkmen hapishanelerinde uzun süreli hapis cezası çeken tutukluların haklarını korumak ve Türkmenistan’da zorla kaybetme uygulamasını durdurmak için çalışıyor.
