Loristan’dan Hewraman’a uzanan Kürt edebiyatı tarihinde kadın şairlerin izleri en az bin yıl geriye gidiyor. Şiirlerini çoğu zaman saz ve tembur eşliğinde söyleyen bu kadınların birçoğunun sadece adı kaldı. Bazı dizeler ise sözlü kültürle günümüze kadar ulaşabildi.
HABER MERKEZİ- Kürt edebiyatının tarihi yalnızca erkek şairlerin isimleriyle okunabilecek bir tarih değil. Özellikle İran Kürdistanı’nın (Rojhilat) Loristan, Hewraman ve Şarezûr çevresinde kadınların şiir, müzik ve dini düşünce alanlarında belirgin bir yeri vardı.
MA’dan Zeynep Durgut imzalı habere göre, kaynaklarda 10’uncu ve 11’inci yüzyıllardan başlayarak Celale Xanima Loristanî, Dayê Tewrêza Hewramî, Rihan Xanima Loristanî, Lîza Xanim, Dayê Xezana Serketî ve Fatime Loreya Goranî gibi kadınların adları geçiyor. Daha sonraki yüzyıllarda Yay Hebîbeya Şarezûrî, Nazdar Xatûna Şirazî, Xatûn Dayrakî Razbar, Nergîz Xanima Şarezûrî ve Xatun Zerbanûya Derzyanî gibi isimler bu çizgiyi sürdürüyor.
Bu edebiyatın önemli bir özelliği, şiirin yalnızca yazılı bir metin olarak var olmaması. Yarsanî kültür çevresinde şiir, müzik ve dini ritüel birbirinden ayrılmıyor; kadın şairlerin bir bölümü eserlerini tembur veya saz eşliğinde seslendiriyordu. Bu nedenle kimi şiirler kitaplardan çok, kuşaktan kuşağa aktarılan sözlü gelenek sayesinde yaşayabildi.
EN ESKİLERDEN: CELALE XANIMA LORISTANÎ
Bu kadınlar arasında adı en eski kaynaklara ulaşanlardan biri Celale Xanima Loristanî. Kaynaklar onu 10’uncu yüzyılın sonları ile 11’inci yüzyıl arasında Loristan’da yaşayan bir şair olarak gösteriyor. Dörtlükleriyle tanınan Celale Xanima aynı zamanda müzikle de ilgilenmiş.
Celale Xanima’nın şiirleri, sonraki yüzyıllarda ortaya çıkan kadın şairler için de bir edebi hafıza niteliğinde: Bazı kaynaklar 12’inci yüzyıla kadar İran Kürtleri arasında yaklaşık 15 kadın şairin adının bilindiğini yazıyor.
Rihan Xanima Loristanî de bu geleneğin önemli isimlerinden. 11’inci yüzyılda yaşayan şairin Şa Xweşîn çevresindeki Yarsanî gelenekten etkilendiği ve şiirlerini tembur eşliğinde seslendirdiği aktarılıyor.
Lîza Xanim ise Şarezur’da doğdu, daha sonra Loristan’da yaşadı ve şiirlerini tembur eşliğinde söyledi.
ŞİİR, TEMBUR VE YARSANÎLİK
Bu kadınların önemli bir bölümünün hikayesi Yarsanî inancının tarihiyle iç içe anılıyor.
Geleneğin en eski şairlerinden biri de Dayê Xezana Serketî. Şiirlerinde, günlük toplumsal sorunlar ile baskılara yer veren Serketî, Yarsanî inancının gelişiminde de etkili olduğu belirtiliyor. Şiirlerinin önemli bir bölümü kaybolmuş olsa da bazı parçaların dini metinler içinde korunabilmiş.
Xatûn Dayrakî Razbar, 13’üncü ve 14’üncü yüzyıllarda yaşadığı varsayılan bir isim. O da Yarsanî geleneğinden ve de Sultan İshak’ın annesi olarak kayıtlara geçmiş. Şairliğinin yanı sıra toplumsal kabulü, söz sahibi bir kadın olarak tasvir edilmiş.
Dikkat çekici isimlerden biri de Nergîz Xanima Şarezûrî. 14’üncü yüzyıla tarihlenen eserleri Yarsanî geleneğinin kutsal metinleriyle bağlantılı. Şiirlerini hem Sorani hem de Goranice söylemiş.
BAZILARININ YALNIZCA ADI KALDI
İranlı Kürt kadın şairlerinden Cîhan Ara ve Mîhreban gibi isimler hakkında bilinenler ise oldukça sınırlı. Ne yaşam öyküleri ne de şiirleri erişilebilir durumda.
Xurşîd Xanima Dawaşî ise daha çarpıcı bir hikayeye sahip: 20’inci yüzyılın başlarında yaşadığı belirtilen Dawaşî bir divan sahibiydi. Günümüze bazı şiirlerinin ulaşabildiği divan ise ortada yok.
MESTÛRE: KÜRT ENTELEKTÜEL HAYATININ ÖNEMLİ İSİMLERİNDEN
Bu uzun zincirde Mestûre Erdelanî’nin yeri farklı.
1805’te Sine’de doğan ve 1848’de hayatını kaybeden Mestûre Erdelanî, yalnızca şair değil, yazar ve tarihçiydi. Kürtçe, Farsça ve Arapça bilen Mestûre, Erdelan tarihine ilişkin bir kronik de kaleme aldı. Şiirlerinin yanı sıra tarih yazması, onu 19. yüzyıl Kürt entelektüel hayatının önemli kadın isimlerinden biri haline getirdi.
Mestûre’nin diğerlerinden farkı, hayatının ve eserlerinin görece daha iyi belgelenmiş olması. Onun adı, yüzyıllar boyunca büyük ölçüde sözlü aktarımla ayakta kalan kadın şairlerin aksine, yazılı bir külliyatla birlikte bugüne ulaşabildi.
