20 Kasım 2026 Nûmedya24
Köşe Yazısı

Shenzhen’de Barışın Sınırları: Yeni Yalta mı?

Yalta benzetmesi, üç liderin aynı kareye sığmasından güç alıyor. 1945’te görüşmelerin ardında savaşın sonuna yaklaşan ordular ve Avrupa’da kurulacak düzeni doğrudan etkileyecek kararlar vardı. Shenzhen’in kamuya açıklanan sonuçlarında bir toprak düzenlemesi, güvenlik garantisi veya Ukrayna’ya ilişkin bir mutabakat bulunmuyor.

Doğu ERGİL

19 Kasım’da Çin’in Shenzhen kentinde Trump, Putin ve Şi’nin buluşması, büyük güçlerin nükleer riski azaltmak için konuşabileceğini gösterdi. Kendi güçlerini hangi kurallarla sınırlamaya razı olacakları ise hâlâ belirsiz.

Bu buluşma, 2. Dünya Savaşı biterken gerçekleşen Yalta Konferansı'na benzetiliyor. Yalta Konferansı, İkinci Dünya Savaşı’nın son aylarında Müttefiklerin savaş sonrası düzenin temel meselelerini karara bağlamak için yaptığı zirveydi. 4–11 Şubat 1945’te Kırım’ın Yalta kentinde ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, Britanya Başbakanı Winston Churchill ve Sovyet lideri Josef Stalin bir araya geldi.

Yalta ile Shenzhen arasındaki benzerlik, üç büyük gücün dünya düzenini konuşmak üzere aynı masaya oturmasında. Benzetmenin sınırı ise o masadan kalkan liderlerin neyi uygulamaya koyabildiğinde ortaya çıkıyor.

Şubat 1945’te Nazi Almanyası’nın yenilgisi yaklaşmış, Sovyet ordusu Doğu Avrupa’nın önemli bir bölümüne girmişti. Roosevelt, Churchill ve Stalin, sahadaki bu güç dengesini savaş sonrasına ilişkin kararlara taşıdılar. Almanya’nın işgal yönetiminde Fransa’ya da yer açtılar ve kurulacak Birleşmiş Milletler’in Güvenlik Konseyinde daimi üyelerin veto yetkisi üzerinde uzlaştılar. Polonya’da serbest seçim taahhüdünün yerine getirilmemesi de aynı gerçeği gösterdi.

Bir zirvede alınan kararın kaderini, onu uygulayacak veya uygulanmasını engelleyecek gücün kimde olduğu belirler.

Shenzhen’de ise Ukrayna savaşı sürerken yayımlanan bildiride Ukrayna’ya ilişkin bir güvenlik düzenlemesi yer almadı. Üç lider BM reformundan söz etti, fakat Güvenlik Konseyinin yapısı veya veto yetkisi konusunda ortak bir öneri açıklamadı. Toplantının siyasi değeri yine de var. Üç nükleer gücün doğrudan görüşmesi, kriz anlarında yanlış hesap riskini azaltacak düzenli bir kanalın başlangıcı olabilir. Bunun karşılığı, görüşmelerin bir takvime bağlanması ve tarafların somut yükümlülükler üstlenmesiyle ortaya çıkar. Yalta’nın tarihsel ağırlığı, dünya düzenini konuşan liderlerin kimliğinden çok, kararlarının sonradan kurumlara ve sahadaki uygulamalara nasıl yansıdığından gelir. Shenzhen’i de aynı ölçüyle değerlendirmek gerekir.

Shenzhen kentinde bir araya gelen Donald Trump, Vladimir Putin ve Şi Cinping, yayımladıkları bildiriye “Barışa Doğru” adını verdiler. Dört maddelik metinde Birleşmiş Milletler reformu, rafine petrol ürünlerinin arzının artırılması, devlet yetkililerinin bağışıklığı ve nükleer risklerin azaltılması vardı. Ukrayna ve İran savaşları ise metne girmedi. Zirvenin sınırlarını anlamak için bu seçime bakmak yeterli. Üç lider, üzerinde anlaşabilecekleri ilkeleri duyurdu. Bu ilkeleri kendi politikalarına uygulamaları gerekecek dosyalarda ne yapacaklarını açıklamadılar.

BİR FOTOĞRAF, ÜÇ AYRI KAZANÇ

Yalta benzetmesi, üç liderin aynı kareye sığmasından güç alıyor. 1945’te görüşmelerin ardında savaşın sonuna yaklaşan ordular ve Avrupa’da kurulacak düzeni doğrudan etkileyecek kararlar vardı. Shenzhen’in kamuya açıklanan sonuçlarında bir toprak düzenlemesi, güvenlik garantisi veya Ukrayna’ya ilişkin bir mutabakat bulunmuyor. Avrupa açısından bildirinin Ukrayna konusunda bir taviz içermemesi kısa vadede rahatlama sağlayabilir. Kalıcı barış ise Ukrayna’nın kendi geleceğine ilişkin müzakerelerde söz sahibi olmasına ve verilecek güvenlik taahhütlerinin uygulanabilirliğine bağlı.

Şi’nin kazancı ev sahipliğiydi. Pekin, Washington ile Moskova’yı kendi kurduğu masada buluşturarak küresel diplomasinin gündemini belirleme iddiasını görünür kıldı. Putin için fotoğrafın siyasi değeri açıktı. Ukrayna savaşı sürerken, ABD ve Çin liderleriyle dünya düzenini konuşan bir devlet başkanı olarak göründü. Trump ise Washington’a, Pekin ve Moskova’yla aynı anda doğrudan görüşebilecek bir kanal açıldığını söyleyebilir. Bu kanalın değeri, bir kriz çıktığında başkanların yeniden bir araya gelmesine gerek kalmadan da çalışıp çalışmayacağıyla ölçülecek.

ASIL REKABET MANİLA'DA GÖRÜLDÜ

ABD’nin Asya politikasını anlamak için Shenzhen’den iki gün önceki Manila buluşmasına bakmak gerekiyor. ABD, Avustralya, Hindistan ve Japonya’nın oluşturduğu Quad, kritik mineral tedarikini çeşitlendirmeye dönük işbirliğini pekiştirdi.

Shenzhen ile Manila, Washington’ın iki ihtiyacına cevap veriyor. ABD, Çin’le ticari kesintileri ve siyasi yanlış hesapları önleyecek bir ilişki yürütürken Pekin’in ihracat kararlarına bağımlılığını azaltmaya çalışıyor. Pekin de ABD pazarıyla ticareti sürdürürken işleme kapasitesinin sağladığı üstünlüğü korumak istiyor. Manila’daki girişimin başarısı, ortaklıkların işletilebilir tesislere ve güvenilir tedarike dönüşmesine bağlı. Shenzhen’deki petrol taahhüdünün etkisini görmek içinse hangi ürünün, hangi miktarda ve ne zaman piyasaya çıkacağını bilmek gerekiyor. Bildiri bu ayrıntıları vermiyor.

KURALLARI KİM DEĞİŞTİRECEK, KİME UYGULAYACAK?

BM reformunun anlamı, masaya gelecek önerinin içeriğinde yatıyor. Güvenlik Konseyinde daha geniş temsil sağlamak ile daimi üyelerin veto yetkisini sınırlamak farklı siyasi mücadeleler gerektirir. BM Şartı’nın 108. maddesine göre bir değişiklik, Genel Kurul üyelerinin üçte ikisinin kabulünü ve tüm daimi üyeler dâhil üye devletlerin üçte ikisinin onayını gerektirir. Shenzhen’deki üç devlet reformun önünü açabilir. Her biri, kendi ayrıcalıklarını etkileyen bir değişikliği de engelleyebilir. Bildiride hangi reformu destekledikleri açıklanmadı.

Devlet yetkililerinin bağışıklığına ayrılan madde daha somut bir siyasi mesaj taşıyor. Üç lider, devletlerin rızasını ve yetkililerin bağışıklığını vurgularken Uluslararası Ceza Mahkemesinin yetkisini kötüye kullanmaması gerektiğini söylediler. Mahkeme, işgal altındaki Ukrayna bölgelerinden çocukların hukuka aykırı biçimde sınır dışı edildiği ve nakledildiği iddiasıyla 2023’te Putin hakkında yakalama emri çıkarmıştı. Bildiri bu emrin hukuki durumunu değiştirmiyor. Yine de barış için sorumluluk üstlendiğini söyleyen liderlerin aynı belgede devlet yetkililerinin yargılanmasına ilişkin güvenceleri öne çıkarması, uluslararası hukuktan ne beklediklerine dair fikir veriyor.

ZİRVENİN GERÇEK SINAVI

En somut ilerleme ihtimali nükleer risklerin azaltılmasında. Bir nükleer savaşın kazanılamayacağına ilişkin ilkeyi Güvenlik Konseyinin beş daimi üyesi 2022’de zaten açıklamıştı. Bu kez ilkenin tekrarlandığı ortam farklı. ABD ile Rusya’nın stratejik nükleer silahlarını sınırlayan New START Antlaşması 5 Şubat 2026’da sona erdi. Böyle bir dönemde kriz iletişiminin güçlendirilmesi ve düzenli görüşmelerin başlaması kendi başına değer taşır. Silah kontrolünde ilerlemenin ölçüsü ise üzerinde anlaşılmış sınırlar, veri paylaşımı ve bu sınırları doğrulayacak mekanizmalardır. Üçlü görüşme, Washington ile Moskova arasında doğrulanabilir sınırlar aranırken Pekin’le de risk azaltma adımlarını konuşmak için kullanılabilir.

Shenzhen’in siyasi değeri, üç rakibin doğrudan konuşabilmesinde. Barışa katkısı ise bundan sonra görülecek.

Nükleer görüşmelerin takvime bağlanması ilk sınav olabilir. Ukrayna gibi geleceği tartışılan ülkelerin kendi adlarına konuşabilmesi ve büyük güçlerin savundukları kuralların kendilerine de uygulanmasını kabul etmesi daha zorlu bir sınav.

Bir uluslararası düzenin niteliğini, en güçlü devletlerin masada kaç sandalye tuttuğu kadar, masadan kalkarken hangi yükümlülükleri üstlendiği belirler.

Trump, Putin ve Xi'den 'barış deklarasyonu'

İlgili Haberler

Ercan Jan Aktaş yazdı

Yeni Bir Fransa/Cumhuriyet Mümkün mü?-2

Mélenchon'un öncülük ettiği LFI hareketi,  VI. Cumhuriyet önerisi üzerinden açtığı tartışmalarla, Fransız solunun uzun zamandır tartıştığı halk egemenliği, toplumsal eşitlik ve demokratik katılım meselelerini yeniden gündeme taşıyor. Önümüzdeki Nisan ve Mayıs aylarında yapılacak seçimler, bu tartışmanın somut siyasal karşılığını değerlendirmek açısından önemli bir eşik oluşturacak.

Faik Bulut yazdı

Dijital diplomasi nedir?

Altüst olmuş uluslararası dengelerin yarattığı küresel kaos ortamının bir sonucu olarak uluslararası ilişkiler giderek rayından çıkmıştır. Kural yerine kuralsızlık, kurumsallık yerine kişisellik ve keyfilik ön plandadır. Bu yüzden de değişim sürecindeki uluslararası ilişkilerle devlet ve devlet dışı aktörlerin diyalog, müzakere, barış, savaş ve diplomasi kavramlarını tekrar gözden geçirip saha gerçekliği temelinde yeni yöntemleri denemeleri gerekmektedir.

Akın Olgun yazdı

“Bir Başkadır”dan kalan birkaç şey

Yüzleşmek istemediğimiz şeylerin çalan kapı ziline belki de bu yüzden “kim o” diyecek cesareti bulamıyoruz. Belki de gerçeğe bu kadar kapalı, yalana ve demagojiye bu kadar gönüllü oluşumuzun nedenleri buralarda saklıdır. Başkasının cesaretini övüp bir o kadar ondan korkan olmayı, başkasının güce karşı itirazını alkışlayıp bir o kadar itiraz edenden nefret etmeyi başaran yanımız nasıl da hem güçlü hem de zayıf.

Faik Bulut yazdı

Rojavalı Kürt araştırmacı yazar Sihanuk Dibo’nun Öcalan’a dair değerlendirmesi

"Günümüzde maruz kalıp tanık olduğumuz yönelmeler eleştiri değil; planlı programlı hedef alma faaliyetleridir. Burada da ince bir ayrım yapmak durumundayız: Bilinçli hedef alanlar ile sözlü saldırıları bilinçsizce nakledenler! Nakilciler (söz taşıyıcılar) bilerek yahut bilmeyerek şu yahut bu kesimlerin yıkıcı gündemlerinin tehditkâr fikirlerine hizmet etmekteler. Kimileri de kişisel kazanımlar elde etmek için böyle yaparlar; bu tutumları geçici olmakla birlikte içten pazarlıklıdır. Belki de şu özdeyişin kapsamına girerler: Kâfirin fikrini nakleden de kâfirdir."

Ercan Jan Aktaş yazdı

Yeni Bir Fransa/Cumhuriyet Mümkün mü?-2

Mélenchon'un öncülük ettiği LFI hareketi,  VI. Cumhuriyet önerisi üzerinden açtığı tartışmalarla, Fransız solunun uzun zamandır tartıştığı halk egemenliği, toplumsal eşitlik ve demokratik katılım meselelerini yeniden gündeme taşıyor. Önümüzdeki Nisan ve Mayıs aylarında yapılacak seçimler, bu tartışmanın somut siyasal karşılığını değerlendirmek açısından önemli bir eşik oluşturacak.

Faik Bulut yazdı

Dijital diplomasi nedir?

Altüst olmuş uluslararası dengelerin yarattığı küresel kaos ortamının bir sonucu olarak uluslararası ilişkiler giderek rayından çıkmıştır. Kural yerine kuralsızlık, kurumsallık yerine kişisellik ve keyfilik ön plandadır. Bu yüzden de değişim sürecindeki uluslararası ilişkilerle devlet ve devlet dışı aktörlerin diyalog, müzakere, barış, savaş ve diplomasi kavramlarını tekrar gözden geçirip saha gerçekliği temelinde yeni yöntemleri denemeleri gerekmektedir.

Anasayfa