18 Kasım 2026 Nûmedya24
Köşe Yazısı

Seyit Rıza'dan kalan

Tesadüfe bakın ki, savcının Seyit Rıza’nın idamını istediği günlerde, 6 Kasım 1937’de Ankara’da yeni bir kurum olarak Polis Enstitüsü’nün açılmasına karar verilmiş ve Enstitü bünyesinde kurulan Kıyafet Müzesi’nde Seyit Rıza’nın eşyaları ayrı bir stantta sergilenmeye başlanmış.

Fotoğraf: Nûmedya24

Namık Kemal DİNÇ

15 Kasım 1937’de idam edilmeden dokuz gün önce Seyit Rıza’nın temsili mankeninin yapılıp Ankara’da bir müzede sergilendiğini duydunuz mu hiç? Hem de “İrtica Köşesi” olarak adlandırılan bir bölümde, elinde teber, “hu” çeken bir şeyhle karşı karşıya?

Pekiyi, evinde el konulan kişisel eşyalarının Ankara’nın göbeğinde sergilendiğini söylesem?

Ve dahi müzenin en çok ilgi çeken kısmının burası olduğunu ve Ankara’nın takım elbiseli, tayyörlü elitinin bunları görmek için uzun kuyruklar oluşturduğunu?

Hatta bahsettiğimiz Kıyafet Müzesi’nin yeni açılan Polis Enstitüsü’nün içinde yer aldığını? Bütün bu seremoninin basın vasıtasıyla gün gün fotoğraflanıp aktarıldığını?

Dersim ve Dersimliler can pazarında türlü melanetle cebelleşirken, Ankara’da sergilenen bu mizanseni ve Seyit Rıza’nın eşyalarının akıbetini merak ediyorsanız buyurun.

Bir Mizansen ve Sembolik Savaş

Mizanseni çok seven Cumhuriyet elitleri, olan biteni basın vasıtasıyla aktarmayı da hiç ihmal etmemişler. Bizler de ayrıntılara bu sayede vakıf oluyoruz. 

Seyit Rıza ve Dersim aleyhinde yıllar öncesine uzanan ve zamanın matbuatı (medyası) tarafından yapılan sayısız yayın vardır. Ancak 4 Mayıs 1937’de Bakanlar Kurulu kararıyla başlatılan askeri harekata paralel yoğun bir anti-propaganda devreye sokulmuştur.

Bunun hedeflerinden biri de doğrudan Seyit Rıza’dır. 10 Eylül 1937’de Erzincan’da gözaltına alınmasından 15 Kasım 1937’deki idamına kadar sayısız haber yapılır aleyhinde.

Ekim ayında Elazığ’daki mahkeme yargılamalarına dair haberler yoğunluk gösterirken, Kasım ayının başından itibaren ise daha sert, karalayıcı ve sipariş üzerine hazırlandığı aşikâr haberler öne çıkar. Bu haberlerin giderek yakınlaşan idamı meşrulaştırmak için yapıldığı her halinden bellidir.

Özellikle 7 ve 9 Kasım 1937 tarihlerinde yapılan ve devamında neredeyse birbirinin kopyası olarak üretilen haberler bu niteliktedir. Belli ki, 7 Kasım tarihinde Tan ve Ulus gazetelerinde yapılan haberler diğer mecralar için kaynak olmuş, onlar da kendi meşrebinden bu haberleri çoğaltarak yaymışlar. Tan Gazetesi’nde haber, başyazar Ahmet Emin Yalman imzasıyla çıkarken Ulus’ta yer alan haberler imzasızdır.

Özellikle davet edildiği anlaşılan “gazeteciler” muhteşem bir mizansen ve zamanlamayla görevlerini icra etsin istenmiş. Ama mizanseni gazeteciler organize etmemiş, onlar kamuoyuna servis edilmesinde vazifelerini yerine getirmişler. 

Tesadüfe bakın ki, savcının Seyit Rıza’nın idamını istediği günlerde, 6 Kasım 1937’de Ankara’da yeni bir kurum olarak Polis Enstitüsü’nün açılmasına karar verilmiş ve Enstitü bünyesinde kurulan Kıyafet Müzesi’nde Seyit Rıza’nın eşyaları ayrı bir stantta sergilenmeye başlanmış.

Böylece gazeteler hem Polis Enstitüsü’nün kuruluşunu hem bünyesindeki müzenin açılışını hem de Seyit Rıza’ya ayrılan bölümdeki eşyaların haberini birlikte yapar olmuşlar. Ahmet Emin Yalman’ın da ifade ettiği gibi, yetkililer sadece Polis Enstitüsü ya da içindeki müze değil, Seyit Rıza ve sergilenen eşyaları hakkında da etraflı bilgiler içeren bir brifing vermiş kendilerine.

7 Kasım tarihli Ulus Gazetesi’nin manşetinin bir tarafında yeni kurulan modern Polis Enstitüsü’nün müjdesi verilirken, diğer tarafında Seyit Rıza’nın hangi tarihte ve nerede el konulduğu açıkça ifade edilmeyen eşyaları üzerinden karalama bir haber servis edilir.

Bir tarafta “modern” Cumhuriyetin “aydınlık” yüzünü temsil eden Polis Enstitüsü; diğer tarafta “gericiliğin”, “irticanın”, “üfürükçülüğün”, “derebeylik düzeninin” son kalıntısı Seyit Rıza’nın bu “gerici” değerleri ispatlayan eşyaları...

Haberlerin başlıkları zaten niyeti ortaya koyuyor.

Ulus, birinci sayfanın üst sağ manşetinde “Cumhuriyetin iki güzel eseri-Güvenimizin garantisi- Jandarma Subay Okulu ve Polis Enstitüsü dün törenle açıldı” diye başlık atmış. Seyit Rıza’nın el konulan eşyalarıyla ilgili haberi ise birinci sayfanın alt kısmında şu başlıkla vermiş:

“Bir hokkabazlığın hikayesi-Seyit Rıza’nın çadırındaki haçlar ve ermenice kitablar”. Habere fotoğraf olarak Enstitü öğrencilerinin derslikte çekilmiş toplu görüntülerinin kullanılması ise ayrıca manidar.

Ulus Gazetesi 7 Kasım 1937
Ulus Gazetesi 7 Kasım 1937

Tan, “İki Çatı Altında İki Yeni Eser” manşetini atarken, 6'ıncı sayfada “Yeni Türkiye'nin, yepyeni ve modern iki müessesesine daha kavuştuk” diyerek vermiş. 9 Kasım tarihli Son Telgraf Gazetesi ise Seyit Rıza haberine şu başlığı atmış: “Çingane çadırı gibi… İsanın parmağı, Ermenice kitaplar, Almanca lûgat, diş kerpetenleri-Ve… daha bin çeşid eşya, suçlu Seyit Rızanın çadırından çıktı!.”

Tan Gazetesi 7 Kasım 1937
Son Telgraf 9 Kasım 1937

Yayınlanan listeye bakıldığında çok sayıda eşyanın olduğu görülüyor. Peki, bu kadar eşyanın çadırda bulunması, çadırla birlikte taşınması mümkün mü? Hem 'derebeyi' olarak takdim edip hem de çadıra layık görmek sembolik olarak aşağılamanın bir yöntemi olarak tasarlanmış.

Polis Enstitüsü; modern binası, verilen eğitim ve yeni teknolojik donanımlarla Cumhuriyetin iftihar kaynağı bir kurum olarak lanse ediliyor. Devlet yetkilileri tarafından kurdele kesilerek açılışı yapılan Enstitü, özellikle “Daktiloskop, mülaj, fotoğraf, seyrisefer odaları ve laboratuvarlar, telsiz ve telgraf salonları” ile davetlilerin alakasına mazhar olmuş, deniliyor.

Makyaj konusunda polislerin çok ileri olduklarını göstermek için erkek polislerin kadın kılığına girdiklerini ve müzeyi gezen hiçbir kişinin bunun farkına varmadığını övgüyle dile getiriyor.

Kıyafet Müzesi’nde “Osmanlı Türklerinin ilk sanat eserlerinden bugüne kadar zabıta mensuplarının kıyafetleri, yapılan mankenler üzerinde teşhir edilmiş; sekiz grup teşkil eden bu mankenler zabıta tarihinin güzel bir örneği” olarak sunulmuş.

İrtica Köşesi ve Seyit Rıza’nın Mankeni

Ulus gazetesinin manşet haberinin 8. sayfadaki devam yazısında bir ara başlık olarak “İrtica Köşesi”ne yer verilmiş. Habere göre Kıyafet Müzesi’nin bilhassa dikkat çeken bu köşesinde iki şey ilgiyi üzerine topluyormuş:

Ulus Gazetesi 7 Kasım 1937

Bunlardan biri canlı bir mankenmiş. “Çok güzel yapılmış bir makyajla, teberli bir şeyh, kapanmış tekkelere mahsus dekor içinde, sallanıp ‘hu!’ çekiyor”muş. Bir nevi canlı performans…

Devamında yazdığına göre teberli şeyhin karşısında ise “Dersimin içyüzünü canlandıran bir köşe tertib edilmiş”. Bu köşede yer alan malzemelerin ayrıntılarını diğer haberde bulabilirsiniz diyerek, ilgi çeken ikinci şeyin Seyit Rıza’nın mankeni olduğunu belirtmiş.

Gazeteler Seyit Rıza’nın mankeninin yapıldığını yazıyor. Ama hangi malzemeden yapıldığı, boyunun kaç santim olduğu, üzerinde kullanılan giysiler vb. ayrıntılara yer verilmemiş. Maalesef, taradığımız gazete haberlerinde mankenin bir fotoğrafı da bulunmuyor.

Ulus Gazetesi 7 Kasım 1937

Tan gazetesinden Ahmet Emin Yalman, Seyit Rıza’nın mankenine değinmemiş ama el konulan eşyalarına yer vermiş. Elbette Dersim’i karanlık cehalet içinde olmakla, Seyit Rıza’yı da derebeylik ve ilkellikle itham ederek yapmış.

“Diğer bir köşe Anadolu’nun son derebeyi Seyit Rıza’ya ayrılmış. Buraya konulacak şahsî eşyayı yukarı katta gördük. Aralarında el yazma Ermenice kitaplar, gümüş salipler ve sair kilise eşyası var. Söylendiğine göre Seyit Rıza bunları bir mağarada bulundurur ve başı sıkıldıkça ziyaret ederek medet beklermiş. Bu hatıralar, Dersim dağlarının geri muhitlerinde ne kadar karanlık bir cehalet hüküm sürdüğüne canlı bir alâmet teşkil ediyor.”

Ulus Gazetesi’nde yayınlanan Seyit Rıza’nın eşyalarına dair haber ise çok daha ağır hakaret ve karalamalar içermektedir. “Bir hokkabazlığın hikayesi” başlıklı haberde, başlığın çağrışımlarında olduğu gibi yok yok. Üfürükçülük, iksir yapma, günah çıkartma, büyücülük, şifa örtüleri satarak gelir elde etme vb vb.

Bunların yanında aynı haberde uzun uzun üzerinde durdukları diğer eşyalar ise, Ermenice kitaplar, istavrozlar ve kilise eşyaları, Almanca bir lûgat, bir taç, İsa peygamberin başparmağı, diş çekimi için kullanılan kerpeten takımı ve şifalı örtüler…

Karalama ve iftira atmakta o kadar ileri gidilmiş ki, burada tekrarlamak hata olur. O haberleri okudukça, bugün itibar suikastı yapmayı iş olarak bellemiş “gazetecilerin” nereden tevarüs ettiği daha iyi anlaşılıyor.

Seyit Rıza’nın Abası

Polis Enstitüsü’nün adı 1984 yılında Polis Akademisi’ne dönüştürülmüş ve hala faal olarak çalışıyor. Ancak 1937’de Enstitü bünyesinde kurulan Kıyafet Müzesi’nin ömrü belli ki uzun sürmemiş. Anlaşılan maksat hasıl olunca Kıyafet Müzesi de tarihe karışmış.

Peki Seyit Rıza’dan arta kalanlara ne oldu acaba?

İdamdan kısa bir süre önce Kıyafet Müzesi’nde sergilenen eşyaların büyük çoğunluğunun akıbetini maalesef bilemiyoruz. Tespit edilmiş üç parçaya ise Tarihçi Mahmut Akyürekli’nin titiz çabaları ve iz sürmesi sayesinde ulaşabildik.

Akyürekli’nin araştırdığına göre 1943 yılının sonunda Polis Enstitüsü’nde bulunan eşyalar, başka kurumlara devredilmiş. Tespit ettiği üç parça, 1 Mart 1944 tarihinde Ankara Üniversitesi’ndeki Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü’ne (TİTE) devredilmiş.

Kayıt defterindeki 1270, 1271, 1272 numaralı eşyalar, sırasıyla “Taba” kumaş, “Örtü” ve “Cübbe” şeklinde tarif edilmiş. Üçünün de karşısında “Polis Enstitüsü’nden gelmiştir” diye not düşülmüş. Bu eşyaları gören ve cübbenin fotoğrafını çeken Mahmut Akyürekli sayesinde bu bilgilere sahibiz[1].

Seyit Rıza’nın abası (eşya kaydında cübbe olarak geçmektedir.)

Tarihçi Akyürekli, diğer eşyalarında farklı müzelerin depolarında gün yüzüne çıkmayı beklediğini söylüyor. Tıpkı Seyit Rıza’nın yargılama dosyalarının gün yüzü görmemesi gibi eşyaları da hala devletin kilitli depolarında.   

[1] Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü’ndeki arşiv evrakını benimle paylaşan ve kullanmama müsaade eden Tarihçi Mahmut Akyürekli’ye çok teşekkür ederim.

İlgili Haberler

Faik Bulut yazdı

Dijital diplomasi nedir?

Altüst olmuş uluslararası dengelerin yarattığı küresel kaos ortamının bir sonucu olarak uluslararası ilişkiler giderek rayından çıkmıştır. Kural yerine kuralsızlık, kurumsallık yerine kişisellik ve keyfilik ön plandadır. Bu yüzden de değişim sürecindeki uluslararası ilişkilerle devlet ve devlet dışı aktörlerin diyalog, müzakere, barış, savaş ve diplomasi kavramlarını tekrar gözden geçirip saha gerçekliği temelinde yeni yöntemleri denemeleri gerekmektedir.

Akın Olgun yazdı

“Bir Başkadır”dan kalan birkaç şey

Yüzleşmek istemediğimiz şeylerin çalan kapı ziline belki de bu yüzden “kim o” diyecek cesareti bulamıyoruz. Belki de gerçeğe bu kadar kapalı, yalana ve demagojiye bu kadar gönüllü oluşumuzun nedenleri buralarda saklıdır. Başkasının cesaretini övüp bir o kadar ondan korkan olmayı, başkasının güce karşı itirazını alkışlayıp bir o kadar itiraz edenden nefret etmeyi başaran yanımız nasıl da hem güçlü hem de zayıf.

Faik Bulut yazdı

Rojavalı Kürt araştırmacı yazar Sihanuk Dibo’nun Öcalan’a dair değerlendirmesi

"Günümüzde maruz kalıp tanık olduğumuz yönelmeler eleştiri değil; planlı programlı hedef alma faaliyetleridir. Burada da ince bir ayrım yapmak durumundayız: Bilinçli hedef alanlar ile sözlü saldırıları bilinçsizce nakledenler! Nakilciler (söz taşıyıcılar) bilerek yahut bilmeyerek şu yahut bu kesimlerin yıkıcı gündemlerinin tehditkâr fikirlerine hizmet etmekteler. Kimileri de kişisel kazanımlar elde etmek için böyle yaparlar; bu tutumları geçici olmakla birlikte içten pazarlıklıdır. Belki de şu özdeyişin kapsamına girerler: Kâfirin fikrini nakleden de kâfirdir."

Akın Olgun yazdı

“Uzayan nişanın davulu çalmaz”

86 milyonluk ülkeye korku ve hukuksuzluk vaat eden bir yönetimin, kendi iç krizlerini yönetmesi olası görünmüyor. Korku ve hukuksuzluk sessizliği sağlayabilir elbette ama biriken öfkeyi ve iç konuşmaların huzursuzluk sendromunu engelleyemez. Dolayısıyla, önünde iki seçenek var: İlki, hukuksuzluğu, baskıyı ve zoru kullanarak, korkuyu araçsallaştırmaya devam etmek. İkincisi, demokratik açılımlarla, toplumun nefes alacağı alanlar açarak, yeni anayasa ve süreç başlığından hareketle, toplumu yarına dair umutlu kılmak.

Faik Bulut yazdı

Dijital diplomasi nedir?

Altüst olmuş uluslararası dengelerin yarattığı küresel kaos ortamının bir sonucu olarak uluslararası ilişkiler giderek rayından çıkmıştır. Kural yerine kuralsızlık, kurumsallık yerine kişisellik ve keyfilik ön plandadır. Bu yüzden de değişim sürecindeki uluslararası ilişkilerle devlet ve devlet dışı aktörlerin diyalog, müzakere, barış, savaş ve diplomasi kavramlarını tekrar gözden geçirip saha gerçekliği temelinde yeni yöntemleri denemeleri gerekmektedir.

Akın Olgun yazdı

“Bir Başkadır”dan kalan birkaç şey

Yüzleşmek istemediğimiz şeylerin çalan kapı ziline belki de bu yüzden “kim o” diyecek cesareti bulamıyoruz. Belki de gerçeğe bu kadar kapalı, yalana ve demagojiye bu kadar gönüllü oluşumuzun nedenleri buralarda saklıdır. Başkasının cesaretini övüp bir o kadar ondan korkan olmayı, başkasının güce karşı itirazını alkışlayıp bir o kadar itiraz edenden nefret etmeyi başaran yanımız nasıl da hem güçlü hem de zayıf.

Faik Bulut yazdı

Rojavalı Kürt araştırmacı yazar Sihanuk Dibo’nun Öcalan’a dair değerlendirmesi

"Günümüzde maruz kalıp tanık olduğumuz yönelmeler eleştiri değil; planlı programlı hedef alma faaliyetleridir. Burada da ince bir ayrım yapmak durumundayız: Bilinçli hedef alanlar ile sözlü saldırıları bilinçsizce nakledenler! Nakilciler (söz taşıyıcılar) bilerek yahut bilmeyerek şu yahut bu kesimlerin yıkıcı gündemlerinin tehditkâr fikirlerine hizmet etmekteler. Kimileri de kişisel kazanımlar elde etmek için böyle yaparlar; bu tutumları geçici olmakla birlikte içten pazarlıklıdır. Belki de şu özdeyişin kapsamına girerler: Kâfirin fikrini nakleden de kâfirdir."

Anasayfa