Yeni Bir Fransa/Cumhuriyet Mümkün mü?-2
Mélenchon'un öncülük ettiği LFI hareketi, VI. Cumhuriyet önerisi üzerinden açtığı tartışmalarla, Fransız solunun uzun zamandır tartıştığı halk egemenliği, toplumsal eşitlik ve demokratik katılım meselelerini yeniden gündeme taşıyor. Önümüzdeki Nisan ve Mayıs aylarında yapılacak seçimler, bu tartışmanın somut siyasal karşılığını değerlendirmek açısından önemli bir eşik oluşturacak.

Ercan Jan AKTAŞ
II. Fransa'da Cumhuriyetin Krizi: Halk Egemenliği, Mélenchon ve Yeni Bir Siyasal Düzen Arayışı
Bu yazı dizisinin ilk bölümünde geçmişten günümüze yaşanan Cumhuriyet deneyimlerini kısaca özetlemiştik. Sonrasında bugünün Fransa'sında tartışılan siyasi meselenin yalnızca hangi partinin iktidara geleceğinin değil, mevcut siyasal sistemin toplumsal talepleri ne ölçüde temsil edebildiği ve demokratik katılımın nasıl genişletilebileceği üzerinden yeni tartışmaya referans vermiştik. Bu anlamda Cumhuriyetin temel ilkeleri olan özgürlük, eşitlik ve kardeşliğin, ekonomik ve toplumsal eşitsizliklerin derinleştiği bir ortamda ne ölçüde hayata geçirilebildiği sorusu giderek daha fazla önem kazanıyor.
Belki de bugün Fransa'nın karşı karşıya olduğu temel sorunun altını bir kez çizersek: Beş cumhuriyet deneyiminin ardından, halkın yalnızca belirli aralıklarla sandığa gittiği değil, siyasal ve toplumsal kararların oluşumuna doğrudan katılabildiği yeni bir cumhuriyet mümkün mü? Başka bir ifadeyle, Fransa'nın ihtiyacı yeni bir hükümet mi, yoksa cumhuriyetin demokratik temellerini yeniden düşünmeyi gerektiren daha kapsamlı bir siyasal dönüşüm mü? Fransa’da VI. Cumhuriyet tartışmalarını açan ve günümüzde etkili bir şekilde sürdüren Jean-Luc Mélenchon’un başını çektiği Boyun Eğmeyen Fransa (La France insoumise – LFI’dır.
A - Boyun Eğmeyen Fransa (La France insoumise – LFI)
Boyun Eğmeyen Fransa (La France insoumise – LFI), 10 Şubat 2016 tarihinde, Fransız siyasetçi Jean-Luc Mélenchon tarafından kuruldu. Jean-Luc Mélenchon (1951), Fransız siyasetinin son yıllardaki en etkili sosyalist isimlerinden birisi olarak öne çıktı. Gazetecilik ve öğretmenlik geçmişi bulunan Mélenchon, siyasi yaşamına Sosyalist Parti (PS) içerisinde başladı. 1986'da senatör, 2000-2002 yılları arasında Lionel Jospin hükümetinde mesleki eğitimden sorumlu bakan olarak görev yaptı. 2008'de Sosyalist Parti'den ayrılarak Sol Parti'yi (Parti de Gauche) kurdu. 2012 ve 2017 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday oldu. 2016'da kurduğu Boyun Eğmeyen Fransa (LFI) hareketiyle Fransız solunun yeniden yapılanmasında önemli bir rol üstlendi. 2022 seçimlerinde de yüzde 21,95 oy alarak ilk turu üçüncü sırada tamamladı.
Boyun Eğmeyen Fransa (La France insoumise – LFI), 9 Haziran 2024'te Emmanuel Macron'un Avrupa Parlamentosu seçimlerindeki yenilgisinin ardından Ulusal Meclis'i feshederek erken seçim kararı alması üzerine, Fransız solunun aşırı sağın yükselişine karşı oluşturduğu seçim ittifakı Yeni Halk Cephesi (Nouveau Front populaire – NFP)’nin oluşmasında en büyük katkıyı sağladı. Jean-Luc Mélenchon'un öncülük ettiği Boyun Eğmeyen Fransa (LFI), Sosyalist Parti (PS), Fransız Komünist Partisi (PCF) ve Yeşiller'in (Les Écologistes) bir araya gelmesiyle Haziran 2024'te kurumsallaşan ittifak, 1936 tarihli tarihsel Halk Cephesi'ne gönderme yapmaktadır.
Sosyal adalet, emeklilik yaşının düşürülmesi, asgari ücretin artırılması, kamusal hizmetlerin güçlendirilmesi, ekolojik dönüşüm ve servet vergisi gibi başlıkları ortak programına alan NFP, 2024 erken genel seçimlerinde 182 milletvekiliyle parlamentodaki en büyük siyasi blok hâline geldi. Ancak mutlak çoğunluğu elde edemedi. NFP'nin ortaya çıkışı, Fransa'da farklı sol geleneklerin aşırı sağ karşısında seçim ittifakı oluşturma kapasitesini gösterirken, aynı zamanda sosyal demokrat, komünist, ekolojist ve radikal sol arasındaki ideolojik ve stratejik farklılıkları da yeniden görünür kıldı.
2024 erken genel seçimlerinde Yeni Halk Cephesi (NFP), 182 milletvekiliyle Ulusal Meclis'te en fazla sandalyeye sahip siyasi blok olmasına rağmen Emmanuel Macron, ittifakın hükümet kurma talebini kabul etmedi ve NFP'nin başbakan adayı Lucie Castets'i görevlendirmedi. Bunun yerine Eylül 2024'te merkez sağ çizgideki Cumhuriyetçiler'den (Les Républicains) Michel Barnier'yi başbakan olarak atadı. Macron'un bu tercihi, seçim sonuçlarının ortaya koyduğu solun siyasal ağırlığını hükümete yansıtmama ve kendi merkez sağ politikalarını sürdürme yönünde bir tercih olarak değerlendirildi. Üstelik Barnier hükümetinin kurulma sürecinde Marine Le Pen'in aşırı sağcı Ulusal Birlik'inin (RN) tutumunun belirleyici olması, Macron'un aşırı sağla mücadele söylemi ile parlamentodaki siyasi tercihleri arasındaki çelişkiye yönelik eleştirileri artırdı. Böylece 2024 seçimleri, Fransa'da yalnızca bir hükümet krizini değil, seçim sonuçlarının demokratik temsile ne ölçüde yansıtılacağına ilişkin daha derin bir siyasal tartışmayı da beraberinde getirdi.
Mélenchon'un siyasi lider olarak avantajları, güçlü hitabet yeteneği, politik tartışmalardaki hâkimiyeti, toplumsal hoşnutsuzlukları siyasal programa dönüştürme becerisi ve farklı sol gelenekleri ortak bir zeminde buluşturabilmesidir. Özellikle gençler, emekçiler ve banliyölerde yaşayan toplumsal kesimlerle kurduğu siyasal ilişki, LFI'nin büyümesinde etkili olmuştur. Dezavantajları ise siyasetin giderek kişisel liderliği etrafında merkezileşmesi, sert ve zaman zaman çatışmacı üslubunun ittifak kurma kapasitesini sınırlaması, parti içi çoğulculuk ve liderlik devri konusunda tartışmalar yaratmasıdır. Bu nedenle Mélenchon, bir yandan Fransız soluna yeni bir siyasal enerji kazandıran, diğer yandan liderlik tarzı nedeniyle solun kendi içindeki tartışmaların da merkezinde bulunan bir figürdür.
B - VI. Cumhuriyet: Başkanlık rejiminden halk egemenliğine
Mélenchon'un siyasal projesinin en önemli ayaklarından biri, Fransa'da Beşinci Cumhuriyet'in yerine VI. Cumhuriyet'in kurulmasıdır. Bu öneri, yalnızca anayasal bir değişiklik ya da yönetim sisteminin yeniden düzenlenmesi olarak değil, siyasal egemenliğin kaynağının yeniden tanımlanması olarak ortaya çıkıyor. Mélenchon ve LFI'ye göre Beşinci Cumhuriyet, özellikle güçlü cumhurbaşkanlığı makamı üzerinden iktidarı merkezileştiren, parlamentonun hareket alanını daraltan ve yurttaşları seçim dönemleri dışında siyasal karar alma süreçlerinden uzaklaştıran bir yapıya dönüşmüştür. Mélenchon'un eleştirdiği bu model, onun ifadesiyle bir tür présidence monarchique (başkanlık monarşisi) yaratmaktadır. Dolayısıyla Altıncı Cumhuriyet önerisi, devletin yönetim biçimini değiştirmekten öte, halkın siyasal karar alma süreçlerinde sürekli ve doğrudan söz sahibi olmasını hedeflemektedir (1).
Bu dönüşümün merkezinde, halkın katılımıyla oluşturulacak bir Kurucu Meclis (Assemblée constituante) bulunuyor. LFI'nin önerisine göre yeni anayasanın hazırlanması süreci bir referandumla başlatılacak. Kurucu Meclis'in oluşum biçimi, temsil esasları ve çalışma yöntemleri de bu süreçte belirlenecek. Meclis, yeni anayasa taslağını hazırladıktan sonra metin halkoyuna sunulacak. Böylece anayasanın yalnızca siyasal elitler veya devlet kurumları tarafından değil, yurttaşların doğrudan katılımıyla oluşturulması amaçlanıyor. Bu yaklaşım, Fransa'nın devrimci ve cumhuriyetçi tarihindeki kurucu meclis deneyimlerine de gönderme yapıyor (2).
VI. Cumhuriyet programının bir diğer önemli boyutu, doğrudan demokrasi ve halkın sürekli denetim hakkına dair içerdiği kapsamdır. Bu kapsamda Yurttaş Girişimi Referandumu (Référendum d'initiative citoyenne – RIC) öneriliyor. Yurttaşların gerekli imza desteğini sağlamaları koşuluyla yasa önerebilmesi, mevcut yasaların kaldırılmasını talep edebilmesi, anayasa değişikliği girişiminde bulunabilmesi ve seçilmiş temsilcileri görevden alabilmesi öngörülüyor. Ayrıca milletvekillerinin nispi temsil sistemiyle seçilmesi, 16 yaşında oy kullanma hakkının tanınması, boş oyların geçerli kabul edilmesi ve parlamentonun yürütme karşısındaki denetim gücünün artırılması da programın temel başlıkları arasında yer alıyor.
Bu çerçevede VI. Cumhuriyet, yalnızca cumhurbaşkanının yetkilerinin sınırlandırılması veya parlamentonun güçlendirilmesi anlamına gelmiyor. Aynı zamanda yerel yönetimlerin, toplumsal örgütlenmelerin ve yurttaş inisiyatiflerinin siyasal karar alma süreçlerindeki rolünün genişletilmesini de içeriyor. Mélenchon'un önerdiği dönüşümün temel iddiası, halk egemenliğinin dört veya beş yılda bir yapılan seçimlere indirgenemeyeceğidir. Bunun yerine yurttaşların gündelik yaşamlarını etkileyen kararların oluşumuna sürekli katılabilmesi gerektiğidir. Bu yönüyle Altıncı Cumhuriyet projesi, temsili demokrasi ile doğrudan demokrasi arasındaki ilişkinin yeniden kurulmasını hedefleyen bir siyasal ve anayasal arayış olarak değerlendirilebilir.
C - Yeni Bir Cumhuriyetin İmkânları ve Sınırları
Mélenchon'un öncülük ettiği LFI hareketi, VI. Cumhuriyet önerisi üzerinden açtığı tartışmalarla, Fransız solunun uzun zamandır tartıştığı halk egemenliği, toplumsal eşitlik ve demokratik katılım meselelerini yeniden gündeme taşıyor. Önümüzdeki Nisan ve Mayıs aylarında yapılacak seçimler, bu tartışmanın somut siyasal karşılığını değerlendirmek açısından önemli bir eşik oluşturacak. Mélenchon ve LFI'nin seçmenlere sunacağı program, bir yandan Fransa'nın ekonomik ve toplumsal sorunlarına çözüm önerileri geliştirmek, diğer yandan VI. Cumhuriyet hedefini gündelik siyasetin ve seçim rekabetinin merkezine taşımak zorunda.
LFI'nin mevcut V. Cumhuriyet kurumları içerisinde iktidara gelmeyi hedefleyen bir seçim hareketi olarak mı kalacağı, yoksa bu kurumların işleyişini ve siyasal meşruiyetini dönüştürecek daha kapsamlı bir toplumsal değişim projesi mi ortaya koyacağını yakın zamanda göreceğiz. Çünkü yeni bir cumhuriyet iddiası, yalnızca cumhurbaşkanının veya hükümetin değişmesiyle gerçekleşemez; halkın siyasal özne hâline gelmesini, toplumsal örgütlenmelerin güçlenmesini ve demokratik karar alma mekanizmalarının yeniden kurulmasını gerektirir.
Dolayısıyla Yeni Bir Fransa Mümkün mü? sorusunun yanıtı, Mélenchon'un seçimlerde alacağı oy oranından çok daha geniş bir tartışmayı içeriyor. Asıl mesele, seçim programının VI. Cumhuriyet'in demokratik vaatleriyle ne ölçüde örtüştüğü, bu vaatlerin ekonomik ve toplumsal politikalarla nasıl ilişkilendirildiği ve iktidar perspektifinin mevcut siyasal düzeni dönüştürmek için hangi somut araçları sunduğudur.
Yazı dizisinin üçüncü bölümünde tam da bu soruların izini sürerek, Mélenchon'un seçim programını, VI. Cumhuriyet hedeflerini ve Fransa'da yeni bir toplumsal-siyasal dönüşümün imkânlarını tartışacağız.
(1) Fonder la 6e République - Mélenchon 2027 : Soutenez ma candidature à l’élection présidentielle
Sosyal bilimci, yazar ve aktivist. Çalışma alanları toplumsal barış, şiddet, militarizm, toplumsal cinsiyet ve vicdani ret. Sertav Çiya’ya Mektuplar – Yürümek (anı-belgesel), Yürümek (roman) ve Paris’te École des hautes études en sciences sociales’te tamamladığı tezine dayanan Vicdani Ret ve Sosyo-Politik Yaşama Etkileri kitaplarının yazarıdır. Fransa’da politik mülteci olarak akademi, basın ve aktivizm alanlarında çalışmalarını sürdürüyor.
Ercan Jan Aktaş yazılarının tümü →
Kahve içtikten sonra telvesini saklayın: İşte 3 farklı kullanım alanı
Nûmedya24 uygulaması
Nûmedya24'ü cebinize ekleyin
Telefonunuza ya da bilgisayarınıza ekleyin: tek dokunuşla açılsın, okuduğunuz haberler bağlantısız da okunsun.
























