Farman RASHAD yazdı

Irak Başbakanı Ali Zeydi, yeni bir bütçe politikasını hayata geçirmek istiyor. Kürdistan Bölgesi ise on yılı aşkın süredir Bağdat ile bütçe ve gelir paylaşımı konusunda süregelen bir anlaşmazlık içinde. Yeni bütçe planı, Zeydi hükümetinin Kürdistan Bölgesi ile ilişkilerinde ilk doğrudan sınavı olacak.

Farman RASHAD

Irak Başbakanı Ali Zeydi, Irak’ın federal bütçesini oluşturma biçiminde temel bir değişiklik için bastırıyor; uzun süredir uygulanan “kalem kalem” modelinden, yatırım harcamalarını artırmayı ve artan işletme giderlerini dizginlemeyi amaçlayan “program ve performans” bütçesine geçişi hedefliyor. Bu, inatçı bir gerçekle karşı karşıya olan iddialı bir hedef: Maaşlar da dahil olmak üzere işletme giderleri, Irak’ın toplam harcamalarının hala yüzde 18’ini tüketiyor.

Irak, Kasım 2025’teki seçimlerin ardından uzun süre hükümet kurulamadığından dolayı, 2026 yılının tamamını federal bütçe yasası olmadan geçirdi. Zeydi’nin kabinesi ancak Mayıs 2026 ortalarında göreve başladı ve ülke yılın büyük bölümünde acil durum bütçesinin on ikide biriyle yönetildi. Şimdi Zeydi, devlet kontrolündeki ekonomi yaklaşımından kesin olarak uzaklaşmak istiyor.

Zeydi’nin planı

Finans ve bankacılık alanında yüksek lisans derecesi olan Zeydi, Irak’ın 2003’ten beri sosyalist ve liberal ekonomik modeller arasında sıkışıp kaldığını ve bu kararsızlığın ülkenin ekonomik başarısızlığının temel nedenlerinden biri olduğunu savunuyor.

Gelecek yıl için hazırlanan bütçe yasa tasarısına göre, Zeydi’nin planı, program bazlı modeli öncelikle elektrik sektörüne uygulamak ve yatırım harcamalarının en büyük payını buraya yoğunlaştırmak… Bu da Diwaniyah ve Salahaddin vilayetleriyle başlayıp, muhtemelen üçüncü bir vilayetin de eklenmesiyle gerçekleşecek.

Irak parlamentosunun Maliye Komitesi üyesi Dr. Rebwar Karim, The Amargi’ye verdiği demeçte, bunun gerçekten yeni bir yaklaşım olduğunu söyledi: Geçmişte olduğu gibi reformları sektörlere ince bir şekilde yaymak yerine, her döngüde yatırım ve reform çabaları tek bir sektöre yoğunlaştırılacak.

Uzun vadeli hedef ise daha büyük: Hükümet, yolsuzluk ve kötü yönetim fırsatlarını ortadan kaldırmak amacıyla vergi ve gümrük tahsilatında yapılacak reformlarla bağlantılı olarak, petrol dışı gelirlerin on yıl içinde toplam bütçenin yüzde 45’ine ulaşmasını istiyor.

Irak bütçesinin yaklaşık %92’sini petrol oluşturuyor. Küresel petrol sevkiyatları için kritik bir geçiş noktası olan Hürmüz Boğazı’ndaki istikrarsızlık, son aylarda Irak ihracatını defalarca sekteye uğrattı. ABD-İsrail ve İran arasındaki savaşın patlak vermesinin ardından Irak, Eylül ayında ilk kez ihracatı günde 2 milyon varilin üzerine çıkarmayı başardı. Mevcut bütçe yasasına göre, harcamalarını karşılamak için ülkenin günde 3,5 milyon varil petrol satması gerekiyor.

Zeydi, Irak’ın OPEC tarafından belirlenen ihracat kotasının adaletsiz olduğunu savunuyor ve daha yüksek, “adil” bir ihracat payı için baskı yapıyor. Hükümetinin hedefi, 2030 yılına kadar günlük üretimi on milyon varile çıkarmak; bu hedef aynı zamanda Kürdistan Bölgesi’nin kendi petrol sahalarından üretimini artırması ve daha fazla ham petrolü Ceyhan limanı üzerinden ihraç etmesi yönünde de baskıyı artırdı.

Siyasetçiler ve ekonomistlerden gelen şüpheler

Devlet Hukuku koalisyonundan milletvekili Cassim Atwan, The Amargi’ye verdiği demeçte, Zeydi’nin reform hedeflerinin anlaşılabilir olduğunu ancak Irak’ın mevcut koşulları göz önüne alındığında gerçekçi olmadığını söyledi. Atwan, ülkenin sadece maaşları ve diğer işletme giderlerini karşılamak için ayda en az 10 trilyon dinara (yaklaşık 7,6 milyar dolar) ihtiyacı olduğu için, tam bir program tabanlı modelin şu anda uygulanmasının mümkün olmadığını savundu. Atwan’a göre, Irak’ın karşı karşıya olduğu ekonomik baskı ve bölgesel istikrarsızlık göz önüne alındığında, şu an için en gerçekçi hedef kapsamlı bir değişim girişiminde bulunmak yerine mevcut mali istikrar seviyesini korumak.

Ekonomist Dr. Nabil al-Marsoumi, The Amargi’ye yaptığı açıklamada, gelecek yılın bütçesinin ciddi engellerle karşı karşıya olduğunu söyledi. Toplam bütçenin yaklaşık 207 trilyon dinara (yaklaşık 158 milyar dolar) ulaşmasını bekleyen al-Marsoumi, en az 60 trilyon dinarlık (yaklaşık 46 milyar dolar) bir açık olacağını tahmin ediyor. Al-Marsoumi’ye göre, özellikle de bütçeyi hesaplamak için kullanılan petrol fiyatı hala çözüme kavuşmadığı için bu açığı kapatmak kolay olmayacak. Devlet petrol pazarlama şirketi SOMO, varil başına 50 ila 53 dolar arasında bir fiyat belirlemek isterken, parlamento 60 doların üzerinde bir fiyat için bastırıyor. Irak’ın günde 3,5 milyon varil petrol ihraç ettiği göz önüne alındığında, bu fiyat anlaşmazlığı, gelecek yılın bütçe görüşmelerindeki en önemli sorunlardan biri.

Al-Marsoumi ayrıca, bölgesel istikrarsızlık ve petrol fiyatlarındaki belirsizlik göz önüne alındığında, Irak’ın gelecek yıl hiç bütçesi olmayabileceği veya bütçe görüşmelerinin en azından yılın ortalarına kadar uzayabileceği konusunda uyarıyor.

Kürdistan Parlamentosu’nun ekonomi danışmanı Dr. Arşad Taha, The Amargi’ye verdiği demeçte, Irak bütçesinin büyük bir bölümünün – maaşlar, emekli maaşları ve diğer sabit giderler – performansa dayalı bir çerçeveye bağlanamayacağını, bu nedenle yeni modelin etkisinin başlangıçta harcamaların dar bir dilimiyle sınırlı kalacağını söyledi. Taha, program tabanlı bir sistemin kesin performans göstergeleri, gelişmiş muhasebe sistemleri ve uzman personel gerektirdiğini, çoğu devlet kurumunun ise bu kapasiteleri henüz oluşturma sürecinde olduğunu belirtti. Taha, Irak’ta bütçe tahsislerinin sonuçlardan veya performanstan ziyade siyasi pazarlıklara göre yapıldığını, bu durumun yeni modelin felsefesiyle doğrudan çeliştiğini de sözlerine ekledi.

Bağdat-Erbil: Para konusunda 12 yıllık bir mücadele

Kürdistan Bölgesi, on yılı aşkın süredir Bağdat ile bütçe ve gelir paylaşımı konusunda süregelen bir anlaşmazlık içinde. Birçok gerilim noktası hâlâ çözüme kavuşturulmamış durumda:

Petrol ihracatı

Zeydi, Kürdistan Bölgesi’ni petrol üretimini artırmaya çağırdı ve şirketlere üretimi artırmaları için baskı yaptı. Erbil ise bunun şu anda mümkün olmadığını söylüyor: Bölge günde sadece yaklaşık 200 bin varil petrol üretiyor ve bunun sadece 150 bin varilini SOMO’ya teslim ediyor, geri kalanı ise iç tüketimde kullanılıyor ve orada faaliyet gösteren petrol şirketleri daha fazla üretim yapacak konumda değil. Irak federal hükümetiyle müzakereler için Kürdistan Bölgesel Yönetimi heyetinden elde edilen son bilgilere göre, Irak Maliye Bakanlığı, gelecek yılın bütçesi kapsamında Kürdistan Bölgesi’nin SOMO’ya günde 500 bin varil petrol teslim etmesini talep etti.

Bölgenin bütçe payı 

Kürdistan, son nüfus sayımına dayanarak, daha önce kararlaştırılan yüzde 12,67’lik payın yüzde 14,14’e çıkarılmasını talep ediyor . Dr. Rebwar Karim, The Amargi’ye verdiği demeçte, Parlamento Maliye Komitesi’nin prensip olarak Kürdistan’ın diğer vilayetler gibi belirli bir paya hakkı olduğu konusunda hemfikir olduğunu, ancak hükümetin her vilayetin, Kürdistan da dahil olmak üzere, payının aynı nüfus sayımına göre yeniden hesaplanması gerektiğini, tek taraflı olarak yüzde 14,14’e çıkarılmaması gerektiğini savunduğunu söyledi.

“Egemen” federal harcamalar 

Dr. Arşad Taha, The Amargi’ye verdiği demeçte, bir diğer önemli şikayetin de egemen harcamalar olarak bilinen, eyaletlere pay dağıtılmadan önce düşülen federal harcamalar olduğunu söyledi. Bunlar şu anda toplam federal harcamaların yüzde 40’ından fazlasını oluşturuyor. Dr. Taha, bunun Kürdistan’ın etkin payını önemli ölçüde aşındırdığını savundu: 2022-2025 üç yıllık bütçesi kapsamında, bölgenin yasal olarak hak ettiği payın yalnızca yaklaşık yüzde 41’ini aldığını belirtti.

Peşmerge maaşları 

Erbil ayrıca Peşmerge maaşları ile Irak silahlı kuvvetlerinin maaşları arasında eşitlik sağlamayı hedefliyor.

Bölgesel bütçe yasası yok. 

Kürdistan 2013’ten beri kendi bütçe yasasını çıkarmadı. Dr. Karim, bunun bölgenin gelir ve giderleri konusunda önemli bir belirsizlik yarattığını belirterek, Irak parlamentosunda Kürdistan’ı kendi bütçe yasasını çıkarmaya zorlama yönünde destek olduğunu kaydetti; ancak Kürdistan parlamentosunun şu anda faal olmaması nedeniyle bunun uygulanmasının zor olacağını da kabul etti.

Tartışmalı 3 trilyon dinar 

Al-Marsoumi, henüz çözüme kavuşmamış olan anlaşmazlığın bir bölümünün Kürdistan’ın fiili harcama düzeyleriyle ilgili olduğunu ve bölgesel hükümetin söz konusu açığı yaklaşık 3 trilyon dinar (yaklaşık 2,2 milyar dolar) olarak belirttiğini söyledi.

Dr. Taha, Kürdistan’ın proje önerilerini net, performansa dayalı bir çerçeve içinde hazırlaması durumunda, teknik gerekçelerinin önemli ölçüde daha güçlü olacağını ve Bağdat’ın taleplerini doğrudan reddetmesinin daha zor olacağını savundu. Ayrıca, yeni bütçeleme modelinin nihayetinde Kürdistan Parlamentosu’nun kendi bütçe yasasını çıkarması için bir teşvik görevi görebileceğini de öne sürdü.

The Amargi’nin kaynaklarına göre, Kürdistan’ın 2027 bütçesi için talebi yaklaşık 29 trilyon dinar (yaklaşık 22 milyar dolar) civarında; bunun 23 trilyonu (17,5 milyar dolar) operasyonel harcamalar, 5,5 trilyonu (4,2 milyar dolar) ise yatırımlar için ayrılmış durumda. Bu talebin büyük bir kısmını maaşlar oluşturuyor ve federal hükümet, yeni bütçe yasası kapsamında maaşların garanti altına alınacağını açıkladı.

Aynı zamanda parlamentonun Petrol ve Doğalgaz Komitesi üyesi olan Atwan, The Amargi’ye verdiği demeçte, Kürdistan’ın petrol ihracatı ve yerel gelirlerin federal payını devretme konusunda bütçe yasası kapsamındaki yükümlülüklerini yerine getirmesi gerektiğini belirterek, bu koşullar altında Kürdistan Bölgesi halkının haklarını tamamen desteklediğini vurguladı.

İlk gerçek test

Bu süreç, Zeydi hükümetinin Kürdistan Bölgesi ile ilişkilerinde ilk doğrudan sınavı niteliğinde: Performans ölçütleri ve daha fazla mali şeffaflık etrafında inşa edilen yeni bir bütçeleme modelinin, 12 yıldan fazla süredir devam eden mali ve bütçe anlaşmazlığını çözmeye yardımcı olup olamayacağı sorusu gündeme gelecek. Aynı şekilde gelirlerin nasıl dağıtılması ve reformların nasıl uygulanması gerektiği konusunda, her iki tarafın da temelde farklı görüşlere sahip olduğu aynı uzun soluklu siyasi ve mali çıkmazın son bölümü olup olmayacağı sorusu da gündemde olacak.

Irak parlamentosunun Maliye Komitesi’ne göre, bütçe yasası taslağının Ekim ayı ortalarında parlamentoya ulaşması bekleniyor; ancak petrol fiyatı, harcama düzeyleri, Kürdistan’ın bütçe payı ve yeni performansa dayalı yatırım modelinin uygulanma mekaniği konusundaki çözülmemiş anlaşmazlıklar göz önüne alındığında, muhtemelen yasanın kabul edilmesi uzun bir zaman gerektirecek.

Bu makale The Amargi internet sitesinden alınmıştır.