18 Kasım 2026 Nûmedya24
Forum

Süleymaniye Erbil’den kopar mı?

Üç olası senaryo: Siyasi tercihler ne, yasal mevzuat ne diyor?

Üç olası sonuc: Süleymaniye ve Halepçe için ayrı federal bütçeler, tek bir Kürdistan Bölgesi içinde iki hükümet veya iki ayrı bölge. Bu olasılıkların farklı hukuki ve siyasi sonuçları var.

 Renwar NAJM

Süleymaniye'nin ayrı bir bölge olması yönündeki çağrılar giderek güçleniyor; kampanyacılar, Erbil ve Duhok'tan ayrı, Süleymaniye ve Halepçe’yi kapsayan bir federal bölge kurulması için imza topluyor. 

Bu girişim, tartışmalı bir anayasal soruyu yeniden gündeme getirdi: Kürdistan Bölgesi içinde yer alan valilikler, yasal olarak ayrılarak kendi bölgelerini kurabilirler mi? Bu konuda hukuki görüşler farklılık gösteriyor.

Kampanya henüz geniş halk desteğini gösteremedi. Bölgedeki baskın parti olan Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB), paralel yönetim kurumları kurma tehditleriyle dolaylı olarak ayrılık taleplerini teşvik etse de, kampanyayı resmen desteklemedi.

Olayların doğrudan tetikleyicisi, 4 Kasım 2026'daki Kürdistan Parlamentosu oturumuydu. Ekim 2024 seçimlerinde yasama organının 100 sandalyesinden 39'unu kazanan Kürdistan Demokrat Partisi (KDP), KYB ve bazı muhalefet partilerinin boykotlarına rağmen, iki yıllık bir çıkmazın ardından parlamentoyu yeniden aktif hale getirmek için diğer milletvekillerinden yeterli desteği sağladı. Oturum, parlamentodaki çıkmazı sona erdirdi ancak güç paylaşımı konusundaki anlaşmazlığı derinleştirdi.

Ertesi gün, KYB lideri Bafel Talabani, partisinin KDP liderliğindeki Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nden çekildiğini açıkladı ve tek taraflı atamaların devam etmesi halinde Süleymaniye'de paralel kurumların kurulabileceği uyarısında bulundu. KDP, parlamento oturumunun yasal olduğunu savunurken, KYB ve müttefiki Yeni Nesil Hareketi, oturumu Irak Federal Yüksek Mahkemesi'nde dava konusu yaptı.

15 Kasım'da Yeni Nesil lideri Şasver Abdülvahid, üç olası sonucu özetledi: Süleymaniye ve Halepçe için ayrı federal bütçeler, tek bir Kürdistan Bölgesi içinde iki hükümet veya iki ayrı bölge. Her iki partinin de bölünmeye karşı olduğunu belirtmesine rağmen, Abdülvahid’in açıklamaları ayrı bir bölge olasılığını KYB’nin müttefikleri arasında açıkça kamuoyu tartışmasına taşıdı.

Bu olasılıkların farklı hukuki ve siyasi sonuçları var. Yeni bir federal bölgenin kurulması, Irak Kürdistan Bölgesi'nin sınırlarını ve kurumlarını değiştirir. Mali ademi merkeziyetçilik ise bu sınırları korurken paranın nasıl tahsis edildiğini ve ödendiğini değiştirebilir.

Ayrı bir bölge

Yeni bir bölgenin kurulmasına ilişkin anayasal gerekçe esas olarak şu ifadeyi içeren 119. Maddeye dayanıyor: “Bir veya daha fazla valilik, bir bölge halinde örgütlenme hakkına sahiptir.” 117. Madde ise mevcut Kürdistan Bölgesi'ni ayrı olarak tanıyor ve Anayasa kapsamında kurulan yeni bölgelerin tanınmasını öngörüyor.

Kürdistan Parlamentosu eski başkanı ve anayasa hukuku uzmanı Dr. Yusuf Muhammed, The Amargi'ye verdiği demeçte, "Anayasal olarak, Süleymaniye ve Halepçe’nin ayrı bir bölge haline gelmesinin önünde hiçbir engel yok" dedi.

Onun argümanı Anayasa'nın diline dayanıyor. Bazı hükümler özellikle bir bölgenin dışındaki valiliklere atıfta bulunurken, 119. Madde bu niteliğe sahip olmaksızın valiliklere atıfta bulunuyor. Dr. Yusuf Muhammed bunu, halihazırda Kürdistan Bölgesel Yönetimi içinde bulunan valiliklerin farklı bir bölgesel düzenleme arayışına girmesine izin veren bir durum olarak yorumluyor.

Muhammed, kelimelerin kasıtlı olarak bu şekilde seçildiğini söyledi. Anlatımına göre, daha sonra Goran Hareketi'ni kuran Noşirvan Mustafa, anayasa taslağı sırasında Mesud Barzani'nin bu hükmü mevcut bölgelerin dışındaki valiliklerle sınırlama girişimine karşı çıkmıştı. Dr. Yusuf Muhammed, Noşirvan Mustafa'nın Kürdistan Bölgesi üyeliğinin gönüllü kalması gerektiğine inandığını belirtti.

Eski milletvekili ve yargıç Latif Mustafa farklı bir görüşe sahip. Ona göre Anayasa, 117(1). maddesi uyarınca mevcut bir federal varlık olarak tanınan Kürdistan Bölgesi ile 117(2)., 118. ve 119. maddeler uyarınca oluşturulan yeni bölgeler arasında ayrım yapıyor. Yorumuna göre, bu hükümler ve 2008 tarihli 13 sayılı Kanun yalnızca Kürdistan Bölgesel Yönetimi dışındaki valilikler için geçerli. Bu nedenle, kurucu valilikler, anayasa değişikliğiyle açıkça bu hakkı tanımadıkça ayrılamazlar.

Anlaşmazlık, bir bölge oluşturma hakkının mevcut bir bölgeden ayrılma hakkını da sağlayıp sağlamadığı konusunda yatıyor. Dr. Yusuf Muhammed’in yorumu geçerli olsa bile, ayrılık yine de federal kurumları ve seçmenleri içeren yasal bir süreci gerektirecek.

Bölgelerin oluşturulmasını düzenleyen 2008 tarihli 13 sayılı Kanun, il meclisi üyelerinin üçte birinin veya her katılımcı valilikteki seçmenlerin onda birinin desteğiyle yapılacak bir talebi öngörüyor. Seçmen öncülüğünde yürütülen yol, en az yüzde 2 seçmen desteğiyle yapılan bir başvuruyla başlar, ardından gerekli desteği sağlamak için seçim komisyonu kayıt süreci izlenir. Gayri resmi imza kampanyası tek başına bu şartları karşılamaz.

Federal Bakanlar Kurulu'nun da referandumun düzenlenmesinde rolü vardır. Onay için her valilikte oy kullanan seçmenlerin çoğunluğunun oyu ve en az yüzde 50 katılım oranı gerekiyor. Sonuçlar, başbakanın oluşum kararını vermesinden önce itirazlara ve onaylara tabi. Bu nedenle, hem Süleymaniye hem de Halepçe’yi kapsayan bir önerinin her valilikte gerekli şartları karşılaması gerekecek.

Siyasi engeller de aynı derecede önemli. Kampanya, böyle bir değişim için gerekli olan kamuoyu desteğini henüz ortaya çıkaramadı ve muhalifler, bölünmeyi Kürtlerin on yıllarca süren mücadelesiyle elde ettiği kurumlara ve anayasal tanınmaya yönelik bir tehdit olarak görüyor.

Başbakan Mesrur Barzani, 15 Kasım'da yaptığı açıklamada, hükümetinin bölgeyi bölme veya zayıflatma girişimlerine direneceğini ve bölgenin anayasal bütünlüğünü korumayı ulusal bir sorumluluk olarak nitelendirdiğini söyledi.

Bağdat'taki destek de belirsiz. The Amargi'ye isminin açıklanmaması koşuluyla konuşan bilgili bir kaynak, bazı Iraklı siyasi liderlerin, yakın zamanda yaptıkları ziyaret sırasında Talabani ve Abdülvahid'e, eğer ikisi de ayrı bir bölge kurmayı hedefliyorsa bunu destekleyeceklerini ve kolaylaştıracaklarını özel olarak söylediklerini belirtti.

Aynı kaynak, Bağdat'taki etkili isimlerin bu yaklaşıma karşı çıktığını, bunun Basra ve Anbar gibi diğer Irak vilayetlerinde de benzer talepleri teşvik edebileceğinden endişe ettiklerini söyledi. Kaynak, "Süleymaniye'nin başarılı bir girişimi, bu taleplere yeni bir siyasi ivme kazandırabilir" dedi.

Ayrı bir Süleymaniye bölgesi kurulması çağrıları yeni değil. Nisan 2021'de, kampanya organizatörleri Bağdat'ta Irak seçim komisyonuna 150 binden fazla imza topladıklarını iddia eden bir dilekçe sunduklarını duyurmuşlardı, ancak bu hiçbir zaman hayata geçmedi.

Mevcut tartışmaya daha büyük bir siyasi ağırlık kazandıran şey, taban hareketinin ötesinde değişiklikler peşinde koşabilecek kurumsal güce sahip bir parti olan KYB’nin görünürdeki teşvikidir. Ancak ayrılığı resmen onaylama konusundaki isteksizliği, yeni bir bölgenin pratik bir hedef mi yoksa müzakere pozisyonunu güçlendirmenin bir aracı mı olduğu sorusunu açık bırakıyor.

Dr. Yusuf Muhammed’e göre, bu hedefe ulaşmanın sonuçları uzun süreli olacak: "Kürdistan Bölgesi iki ayrı anayasal bölgeye bölünürse, bu bölünmeyi tersine çevirmek ve onları yeniden birleştirmek son derece zor olur."

Finansal ademi merkeziyetçilik

Alternatif olarak, Bağdat'tan Süleymaniye ve Halepçe’ye doğrudan ödemeler yapılarak finansal ademi merkeziyetçilik sağlanabilir; bu iki il ise Kürdistan Bölgesi içinde kalır. Bu, toprak ayrılığından daha az hukuki karmaşıklığa sahip ve siyasi olarak daha uygulanabilir görünüyor, ancak yine de net bir yasal çerçeve ve siyasi anlaşma gerektiriyor.

Dr. Yusuf Muhammed’e göre, bu seçeneğin uygulanması, Süleymaniye ve Halepçe’nin resmi talep üzerine mali açıdan bağımsız idari birimler olarak faaliyet göstermelerine izin veren federal bütçe yasasında özel bir hüküm gerektirecek. Yasa ayrıca, bu düzenlemenin pratikte nasıl işleyeceğini de tanımlamalı.

Federal bütçe yasasına dahil edilmesi halinde, bu düzenleme Süleymaniye ve Halepçe’deki kamu çalışanlarının maaşlarını doğrudan Bağdat'tan almalarına olanak tanıyacak. Her iki valilik de ayrı il bütçeleri ve ilaç, sübvansiyonlu ısıtma yağı ve benzin tahsisleri alabilir. Buna karşılık, kararlaştırılan gelirleri Bağdat'a aktarmaları ve daha büyük federal denetim yetkisini kabul etmeleri gerekecek; bu mali düzenlemeler Erbil'deki Kürdistan Bölgesel Yönetimi'ni devre dışı bırakır.

Siyasi açıdan bakıldığında, doğrudan finansman, KYB yönetiminin Erbil'deki kararlara olan bağımlılığını azaltabilir ve çalışanlara daha şeffaf bir ödeme kanalı sunabilir. Ancak aynı zamanda Bağdat'ın tahsisatlarına ve koşullarına olan bağımlılığı da artıracak. 

KDP için ayrı bir finansman kanalı, bölgeyi resmen bölmeden bile, Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin otoritesini zayıflatabilir ve rakip yönetimleri pekiştirebilir. Ancak KYB, ayrı bir bölge kurmanın anayasal belirsizliği ve siyasi maliyeti olmadan yerel maliye üzerinde daha fazla kontrol sağlayabilir.

Bu olasılık, bilindik bir tarihsel yükü de beraberinde getiriyor. 1990'lardaki Kürt iç savaşı, geriye Erbil ve Süleymaniye merkezli ayrı KDP ve KYB yönetimleri bıraktı. 2006'da resmen birleştiler, ancak parti bağlantılı kurumsal bölünmeler devam etti. İki yönetime geri dönüş, iki anayasal bölge oluşturmadan bu bölünmeleri daha da derinleştirebilir.

Dolayısıyla KYB’nin mevcut kampanyaya verdiği görünürdeki destek, daha geniş bir amaca hizmet ediyor olabilir: Resmi ayrılık mümkün olmasa bile, mali özerklik ve doğrudan federal ödeme talebini güçlendirmek.

Müzakere yoluyla varılacak bir mali düzenleme, bölgesel sınırları korurken finansmanla ilgili şikayetleri giderebilir. Göreceli esnekliği, anayasal ayrılıktan en önemli farkıdır. Ayrı mali düzenlemeler, daha sonraki mevzuat ve anlaşmalar yoluyla yeniden ele alınabilir ve birleşik bir mali yönetime geri dönülmesine olanak sağlayabilir.

Dolayısıyla seçenek, geri döndürülmesi zor olacak tartışmalı bir anayasal bölünme ile bölgenin biçimsel birliğini korurken içindeki gücü önemli ölçüde yeniden dağıtabilecek bir mali uzlaşma arasında. Üçüncü bir seçenek ise statükoyu korumak, ancak siyasi ayrılık derinleştikçe bu giderek daha az olası görünüyor.

Bu makale The Amargi internet sitesinden alınmıştır.

İlgili Haberler

Anasayfa