Kapadokya turizminde ipin ucu kaçtı

Güler YILDIZ

HABER MERKEZİ- Nevşehir’in Göreme ilçesinde 29 Ekim’de bir peri bacasının çökmesi sonucu üç kişi hayatını kaybetti, beş kişi yaralandı. İlk açıklamalarda aşırı yağışın tetiklediği toprak kaymasına işaret edildi. Çöküşün kesin nedeni ise teknik incelemeyle belirlenecek.

Olay, Kapadokya’nın milyonlarca turist çeken doğal ve kültürel mirasının korunmasına ilişkin tartışmayı yeniden gündeme taşıdı.

Peri bacaları yağmur, rüzgar, donma ve çözülme gibi doğal süreçlerle aşınıyor. Ancak bu jeolojik sürecin sürdüğü bir bölgede yollar, oteller, turistik tesisler ve yoğun araç trafiği de peyzajı değiştiriyor.

Milyonlarca yılda oluşmuş, kendi doğası gereği aşınan bir coğrafya, giderek büyüyen turizm faaliyetleri karşısında nasıl korunacaktı?

Kapadokya Alan Başkanlığı 2026 faaliyet raporuna göre bu yıl bitimine kadar 125 milyon lira sadece peribacalarının korunması için harcanacak. Geçen yıl 4,5 milyon turistin ziyaret ettiği bölgede hala dağınık bir turizm anlayışının olduğunu da "Alanı Koruma faaliyetlerimiz" başlığı altındaki temenniden anlıyoruz:

"... Özellikle bölgedeki doğal oluşumların zarar görmemesi için ziyaretçi yönetim planları hazırlanarak turist akışının kontrollü bir şekilde sağlanması hedeflenmektedir."

29 Ekim'de 3 kişinin hayatını kaybettiği, 5 kişinin yaralandığı kazanın bir tesadüf olduğunu söylemek neredeyse imkansız. Özellikle 2010'dan itibaren ivmesi her geçen yükselen dünyanın en popüler turizm destinasyonlarından Kapadokya'da olmaz denilen ne varsa olmuş bir bakıma.

İŞ MAKİNELERİYLE YOL ÇALIŞMASI

2022 yılında, Göreme ile Ortahisar arasında açılan yaklaşık 2,2 kilometrelik alternatif yol bu tartışmanın merkezindeki projelerden biri oldu. Kapadokya Alan Başkanlığı, eski güzergahtan geçen ağır tonajlı araçların kaya kiliselerine, manastırlara ve doğal oluşumlara titreşim ve egzoz gazlarıyla zarar verdiğini belirterek yeni yolun bu baskıyı azaltacağını savunmuştu.

Evrensel gazetesinden Özer Akdemir ile Kapadokya Koruma Grubu sözcüsü Mükremin Tokmak, yol çalışmaları henüz tamamlanmadan bölgede yaptıkları incelemede, yol çalışmasının yakındaki kaya oluşumlarına ve tarihi yapılara nasıl zarar verdiğini fotoğraflarla belgelemişti.

Bununla da kalınmadı:

Çardak yolunda yaklaşık 7 kilometrelik kesimde genişletme ve yenileme yapıldı; bazı noktalarda yol genişliği 6 metreden 10 metreye çıkarıldı. Avanos–Göreme güzergahında ise 4,5 kilometrelik bölüm için genişletme ve asfalt çalışması başlatıldı.

Yol yatırımları yalnızca inşaat sırasında çevreyi etkilemiyordu. Açılan ya da genişletilen yolun Kapadokya için karşılığı ulaşımın kolaylaşması olduğu kadar yeni otopark ve tesislerin yapılması, daha fazla tur aracının hassas vadilere ulaşabilmesi demekti. Kapadokya’da ATV turları, arazi araçları ve yoğun otobüs trafiği zaten ziyaretçi baskısının önemli parçaları.

KAPADOKYA: KIRMIZ ELBİSE, SARI BALON VE INSTAGRAM’ FOTOSU

Instagram gibi sosyal medya mecralarında özellikle büyük ölçekli takipçi sayısı bulunan hesapların yönlendirmesi turizmdeki en etkili trafik durumunda. Bu yöntem doğal alan ve tarihi yerlerdeki değişimleri de her türlü hızlandırıyor.

Kapadokya bu değişimi en hızlı yaşayan destinasyonlardan biri. Biribiriyle bağlı onlarca iş alanı sahada karınca gibi çalışıyor: Oteller, restoranlar, hediyelik eşya dükkanları, fotoğrafçılar...

Antropolog Hazel Tucker’ın Göreme üzerine yaptığı saha araştırması, bu değişimin yerel halkın yaşamına nasıl yansıdığını ortaya koyuyor. 2000’li yıllardan itibaren hızlanan turizm yatırımlarıyla eski mahallelerdeki evlerin bir bölümü butik otellere dönüştü.

Araştırmaya göre 2014’te beldede yaklaşık 130 otel, 45 restoran ve 35 tur acentesi bulunuyordu. 2018–2019 döneminde otel sayısı 200’ü, kafe ve restoran sayısı ise 100’ü aşmıştı.

Turizm baskısı yalnızca otel ve restoranlarla sınırlı değildi. Göreme çevresindeki vadilerde balon turları, ATV gezileri, cip turları ve tur otobüsleri gün boyunca hareket halinde.

Göreme Açık Hava Müzesi yılda 1,18 milyon ziyaretçi ağırlıyor. Kapadokya çevresiyle birlikte turist sayısı 2025 yılında 4 milyon 523 bin olarak açıklandı.

Günübirlik turların yoğunluğu bölgedeki faaliyetlerin hızına da işaret ediyor:

2026 yılının ilk 6 ayında 257 bin’e yakın kişi balon turuna katıldı. Oysa 2025 yılında Kapadokya genelindeki sayı 755 bin civarındaydı.

Uygun hava koşullarında yılda ortalama 220 gün balonla uçuş yapılıyor.

Geçen yıl 160 olan balon sayısı biraz daha artmış olabilir.

2019 yılında Kapadokya çevresinde 343 konaklama tesisi varken, 2026’nın ilk 3 ayında sayı 764’e yükseldi: Yedi yılda yüzde 100’ün üzerindeki bu artışa çevre turlarında kullanılan ATV adı verilen taşıtları da eklemek lazım. 538 ATV tur kotası var. Sadec Göreme, Uçhisar ve Çavuşin hattında 444 ATV’lik kota bulunuyor.

2021 yılında Kastamonu Üniversitesi'nden Serdar Ceylan tarafından Göreme'de yapılan bir saha araştırmasında yaklaşık 36 acentenin ATV turu düzenlediği, acente başına ortalama 20 araç bulunduğu ve günde yaklaşık 400 ATV’nin tura çıktığı hesaplandı.

FOSİL YAKIT TÜKETİMİ VE SERA GAZI SALIMI

1991'de tek balon uçuşuyla başlayan bu olay, önce bir gösteri, sonra Instagram için arka plan, ardından neredeyse hızlı adımlarla kendi ekonomisini oluşturmaya başladı.

Balonlar geniş, açık ve araçların erişebildiği alanlara ihtiyaç duyuyor. Kapadokya üzerine 2026’da yayımlanan saha araştırması, Göreme’de bazı bağ ve bahçelerin balon şirketlerine kalkış alanı olarak satıldığını aktarıyor. Bu arazilerin turizme ayrılması, tarımsal kullanımın ve yerel peyzajın değişmesi anlamına gelebiliyor

Sıcak hava balonları havayı ısıtmak için genellikle propan yakar. Yanma sırasında karbondioksit oluşur; yakıtın çıkarılması, işlenmesi ve taşınması da toplam iklim ayak izine katkıda bulunur. Kapadokya’daki filonun toplam emisyonunu gösteren doğrulanmış bir ölçüm henüz kayıtlara girmiş değil.

Yol kazıları, yapılaşma, drenaj sistemlerinin değiştirilmesi ve ağır araç trafiğinin etkileri artarken, son yıllarda çatlak ve deformasyon tespit edilen peri bacalarında restorasyon ve güçlendirme çalışmaları yürütülmesi de bölgede kaya oluşumlarının korunması ve güvenliği konusunda devam eden bir ihtiyaç bulunduğunu göstergesi.

Göreme ve Kapadokya, UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan doğal ve kültürel miras alanlarından.

UNESCO değerlendirmelerinde aşırı ziyaretçi kullanımı, peyzajla uyumsuz yapılaşma, vandalizm ve kitle turizmi bölgenin karşı karşıya olduğu tehditler arasında sayılıyor.