Eğer borsada biriken tasarruflarla yatırım finanse ediliyor olsaydı, 1960larda ABD’de %50 olan borsanın değerinin GSYİH’ya oranı bugün %220’ye çıkmazdı çünkü her 1 Dolar tasarruf ile yapılan yatırım harcaması kendisinden daha büyük bir GSYİH üretecek, ve bu sayede oran %50’de veya altında kalacaktı. Artan eşitsizlik yüzünden zenginlerin artan tasarrufları tekrar finansal varlıklara yatırıldığından ve reel yatırıma harcanmadığından GSYİH büyümesi düşük kalmış, finansal varlıkların fiyatları ise artan tasarruflar nedeniyle daha da çok artmış ve oran %220’ye yükselmiştir.
İlhan Döğüş
Anaakım iktisat teorisine göre şirketler reel yatırımlarını finanse etmek için hisse ve tahvil ihraç ederler.
Bireysel düzeyde bu mümkündür fakat makro düzeyde mümkün değildir. Eğer tüm yatırımların hepsi verili toplam tasarruflarla finanse edilmiş olsaydı, toplam para miktarı aynı kalacaktı. Ne var ki, toplam para miktarı aynı iken, yatırımın hem gerektirdiği daha çok üretim maliyeti hem de ortaya çıkaracağı daha yüksek kar miktarı mümkün olmayacaktı. Dolayısıyla yatırım sayesinde büyümenin gerçekleşmesi için toplam para miktarının artması, yani yoktan para yaratılması gerekir. Yoktan para yaratmayi da kredi verdikleri anda bankalar, devlet harcama yaptığı anda Merkez Bankaları yapabilir.
Eğer borsada biriken tasarruflarla yatırım finanse ediliyor olsaydı, 1960larda ABD’de %50 olan borsanın değerinin GSYİH’ya oranı bugün %220’ye çıkmazdı çünkü her 1 Dolar tasarruf ile yapılan yatırım harcaması kendisinden daha büyük bir GSYİH üretecek, ve bu sayede oran %50’de veya altında kalacaktı. Artan eşitsizlik yüzünden zenginlerin artan tasarrufları tekrar finansal varlıklara yatırıldığından ve reel yatırıma harcanmadığından GSYİH büyümesi düşük kalmış, finansal varlıkların fiyatları ise artan tasarruflar nedeniyle daha da çok artmış ve oran %220’ye yükselmiştir.
Peki o halde firmalar neden hisse ve tahvil ihraç ederler?
Halka arz olmuş ya da halka arz olma kriterlerini yerine getiren bir firma, borsaya nakit akışı varken ve bu sayede hisse fiyatları yükselirken, hisselerini halka arz eder (ihraç eder, satar); faizler düşükken de bono/tahvil (bono kısa vadeli, tahvil uzun vadeli borçlanma kağıdı) ihraç eder.
1- Diyelim, 100 hissenin her biri 5 TL olsun. Toplam piyasa değeri 500 TL.. 100 hisseden 20 tanesini halka arz ettiniz, iyi talep geldi ve hisse fiyatı 5 TL’den 7 TL’ye çıkarsa kalan 80 hissenizin toplam değeri 560 TL’ye çıkar. Böylece servetiniz %12 artmış oldu.
2- Sattığınız 20 hisseden edindiğiniz 140 TL (=20×7) ile banka borcunu ödeyebilir ve faiz giderinizi azaltabilirsiniz, likidite açığınızı kapatırsınız, ya da hisse değeri artmamış, ama artmasını beklediğiniz ucuz firmaların hisselerini veya kendisini alabilirsiniz. Ya da faizlerin düşeceği bekleniyorsa devlet tahvili/bonosu ya da başka firmaların tahvil ve bonoları vs. başka finansal varlıkları edinebilirsiniz.
3- Faiz düşükken, tahvil ve bonoların fiyatı yüksek olur. Böyle bir ortamda da tahvil veya bono ihraç ederek daha çok likidite toplayabilir ve toplanan likidite ile yine başka firmaların ucuz gördüğünüz hisselerini veya başka finansal varlıkları alabilir ya da banka borcunuzu ödeyip faiz maliyetinizi azaltabilirsiniz.
4- Edindiğiniz finansal kar, eğer sektörünüzde fiyat rekabeti baskın ise, rakiplerinizi piyasa dışına düşürmek için fiyatlarınızı bir süre düşük tutma imkanı sağlar.
5- Peki şirketler reel yatırımlarını neden tahvil/bono ve hisse satarak edindikleri likidite ile değil de banka kredileri ile finanse etmeyi tercih ederler?
Çünkü
- a) Kredi faizleri daha stabildir, hisse ve tahvil fiyatları ise daha oynaktır.
- b) Reel yatırım iştahının yükseldiği ekonominin krizden çıkıp büyümeye başladığı ‘genişleme döneminde’ hisse fiyatları yeterince yüksek değildir ama kredi faizleri düşüktür, kurumsal tahvil faizlerinin de altındadır. Grafik 1’den görüleceği üzere, hisse fiyatları, ekonominin genişleme döneminden daralma dönemine geçildiği aşamada hisse ihrac ederek çok likidite toplama imkani sunacak kadar yüksektir ama o aşamada mal ve hizmetlere talep zayıflamış, yatırım iştahı da düşüktür.
- c) Şirket tahvil/bono faizlerinin kredi faizlerinin altına düştüğü (bkz. Grafik 2) dönem yine ekonominin daralma döneminde olduğu, talebin düşük olması nedeniyle reel yatırım iştahının düşük olduğu dönemdir.
O nedenle şirketler, ekonominin daralma dönemlerinde hem satışlarının düşmesinden kaynaklı oluşan likidite açıklarını kapatmak için hisse ve bono/tahvil ihrac ederler (bkz Grafik 3) hem de diğer firmalar ucuzladığında onları satın almak için (Toporowski, 2000; Graziani, 2003).
Son dönemde SpaceX, OpeanAI, KatilimEvim, Tera, Pusula, Nvdia ve birçok büyük ilaç firması… Hemen hepsi tahvil ve hisse ihraçlarıyla edindikleri likiditeyi reel yatırımların finansmanı için değil; başka firmaları satın almak ya da likidite açıklarını kapatmak üzere kullandılar.
