Mahabad Kürdistan Cumhuriyeti’ni kuran Qazî Muhammed ve yol arkadaşlarının Çarçıra Meydanı’nda idam edilişlerinin üzerinden 79 yıl geçti. Qazî Muhammed’in “Birliğini sağlamamış her ulus, sömürge olmaya doğru yol alır” sözünü hatırlatan gazeteci-yazar Kakşar Oremar, o günkü mücadelenin Kürt halkına büyük bir miras bıraktığını söyledi: “Qazî Muhammed ve yol arkadaşlarının kurduğu Cumhuriyet yıllar sonra Rojava’da, Başur’da renklerini buldu.”
HABER MERKEZİ – Mahabad Kürdistan Cumhuriyeti’nin kurucusu, ilk Cumhurbaşkanı ve Rojhilat’ın [Doğu Kürdistan] önemli siyasi figürlerinden Qazî Muhammed ve yol arkadaşlarının idam edilişlerinin üzerinden 79 yıl geçti.
Simko Ağa, Qazî Muhammed, Qasimlo ve bugün… | Kürtlerin İran’da mücadelesi: Yüz yılda 4 kritik dönem
KÜRDİSTAN CUMHURİYET’İNİN KURULUŞ SÜRECİ
Mahabad’ın önde gelen Kürt ailelerinden Kadı ailesinin bir ferdi olan Kadı Ali’nin oğlu olarak dünyaya gelen Qazî Muhammed, çocukluğunda Kutabhane denilen din okulunda eğitim aldı. Kardeşi Sadr Qazi, İran parlamentosunun bir üyesiydi ve Mahabad Vakıflar Dairesi Müdürlüğü yaptıktan sonra babasının yerine kadılığa atandı.
Babasının ölümünden sonra 1930’larda Mehabad’da hakimliğe aday gösterilen Qazî Muhammed, Nisan 1945’te İran’da önde gelen bir Kürt örgütü Komele üyesi oldu. Kısa süre sonra örgütün lideri olan Muhammed, Ocak 1946’da kurulan ve aynı yılın Mart ayında kamuoyuna ilan edilen Mahabad Kürdistan Cumhuriyeti’nin Cumhurbaşkanı olarak görev yaptı. Aynı zamanda İran Kürdistan Demokratik Partisi’nin (PDKİ) kurucusu oldu.
Muhammed, 22 Ocak 1946 tarihinde Mahabad’ın Çarçıra Meydanı’nda, Mahabad Kürdistan Cumhuriyeti’nin kuruluşunu ilan etti. Başkenti Mahabad olan Cumhuriyet bölgede yaşayan Kürt halkının tam desteğini aldı. Muhammed, meydanda yaptığı 15 dakikalık konuşması ardından 20 gün içerisinde 11 Şubat 1946 tarihinde Kürdistan Milli Meclisi (KMM) toplantısında meclis üyeleriyle birlikte hükümet kurdu.
Qazî Muhammed’in Cumhurbaşkanı olduğu Cumhuriyet’in ilk kabinesi şu şekildeydi: “Başbakan Hacı Baba Şeyh, Savaş Bakanı Mustafa Barzani, Savunma Bakanı ve Ordu Başkomutanı Muhammed Hüseyin Seyfi Kadı, Eğitim ve Kültür Bakanı Menaf Kerimî, Dışişleri Bakanı Hacı Abdürrahman İlhanîzade, Sağlık Bakanı Sayit Mihemed Eyuban.”
11 Şubat 1946’da Kürtçe resmi dil ve ‘Ey Reqîb’ de ulusal marş ilan edildi. 10 Ocak 1946’da yayın hayatına başlamış olan Kürdistan dergisinin yayına devam kararı alınarak Kürdistan adlı resmî bir gazetenin çıkarılmasına karar verildi.
QAZÎ MUHAMMED VE YOL ARKADAŞLARI, ÇARÇIRA MEYDANI’NDA İDAM EDİLDİ
Meclis, aldığı kararlar ile eğitim alanında iyileştirmeye gitti. Genel ve zorunlu ilköğretimi tesis eden yasalar çıkardı. Kültürel alanda iki Kürt şair Hejar ile Hêmen’in şiir kitaplarını devlet matbaasında bastırdı. Kısa süre içerisinde Kürt okulları kuruldu ve Kürtçe eğitime başlandı. Hawar ve Hilale adıyla iki yeni dergi yayınlandı. 10 Mart 1946’da Sovyetler’in göndermiş olduğu bir verici istasyonu ile Mahabad Radyosu yayın hayatına başladı.
Nisan 1946’da Sovyetler’in askeri desteğiyle Qazî Muhammed, Seyid Cafer Pişevari tarafından 1945’te Tebriz merkezli kurulan Azerbaycan Millî Hükûmeti ile bir barış anlaşması imzaladı ve bu anlaşmada her iki cumhuriyette hem Azerbaycanlı hem de Kürt azınlıklarının haklarının korunacağına dair teminatta bulunuldu.
Söz konusu anlaşma “demokratik-ulus” temelinde Orta Doğu’da imzalanan ilk anlaşmalardan biri olma özelliğini taşıyor. Sovyetler’in 9 Mayıs 1946’da İran topraklarından çekilmesiyle eş zamanlı olarak aynı yıl 17 Aralık’ta İran ordusu Mahabad’ı işgal etti. Kürdistan Cumhuriyeti’nin yıkılışıyla birlikte 31 Mart 1947’de Qazî Muhemmed ve yol arkadaşları Çarçıra Meydanı’nda idam edildi.
Kimler, nerede yaşıyorlar, talepleri ne? | İran Kürtleri ve Rojhilat: Bilmeniz gerekenleri derledik
KAKŞAR OREMAR: 79 YIL SONRA BİLE YOL GÖSTERİCİ OLDU
MA‘dan Ceylan Şahinli‘ye konuşan Rojhilatlı gazeteci-yazar Kakşar Oremar, son süreçte İran’a dönük saldırılarla yeniden şekillendirilmeye çalışılan Orta Doğu haritasının gölgesinde idam edilişlerinin 79’uncu yılında Qazî Muhammed ve yol arkadaşlarının Kürt halkına “büyük bir miras” bıraktığını ifade etti.
11 aylık bir cumhuriyet deneyiminin bugün bile belirleyici pek çok özelliğiyle unutulmadığını vurgulayan Oremar, “Orta Doğu’da bir Kürt siyasi parti bir öncü yetiştirebiliyor, Kürdistan için politika üretebiliyorsa bu Qazî Muhammed’in mirasının bir parçasıdır. O katledildiğinde 47 yaşındaydı. Ama milletini asla terk etmedi. Askeri mahkemede iradesiyle, korkusuzca ve cesur bir şekilde o dönemin İran hükümeti olan Şah’ın askerleri önünde durdu. Kendi milletinin haklarını savundu. Monarşist bir sistem içerisinde demokratik bir cumhuriyeti savundu” dedi.
“KÜRDİSTAN CUMHURİYETİ, ROJAVA VE BAŞUR’DA RENKLERİNİ BULDU
“Qazî Mihemed ve yol arkadaşlarının kurduğu cumhuriyet yıllar sonra Rojava’da, Başur’da renklerini buldu” diyen Oremar, Mahabad’daki deneyimin Kürtler için büyük bir örnek olduğunu belirtti.
Oremar, “Muhammed, bu anlamda kendi canını feda etti. O dönem Pişevarî’nin kurduğu cumhuriyet de aynı şekilde yıkıldı ve Tebriz işgal edildi. Pişevarî kaçarak Bakü’ye sığındı. İran’ın işgal ettiği Tebriz’de büyük katliamlar yaşandı. Ancak Muhammed, kaçmayarak halkının arasında kalmayı seçti. Hatta rejime, ‘Ne istiyorsanız benden isteyin, halkımdan bir şey isteyemezsiniz’ şartı koştu. İran rejimi o süreçte hem Tebriz’de hem de Mahabad’da büyük katliamlara hazırlanmıştı. Nitekim Tebriz’de 20 binden fazla insanın katledildiği biliniyor. Mahabad’da Muhammed’in müdahalesiyle bu katliamların önü kesildi” diye konuştu.
Muhammed’in Kürt halkını büyük bir katliamdan koruğunu ve Kürdistan’ın talan edilmesinin önüne geçtiğini vurgulayan Oremar, “hakikat ortaya çıktıkça bu fedakarlığın daha fazla mana kazandığını” ifade etti.
QAZİ MUHAMMED: BİRLİĞİNİ SAĞLAMAMIŞ HER ULUS, SÖMÜRGE OLMAYA DOĞRU YOL ALIR
İran rejimine dönük saldırılara dair konuşan Oremar şunları kaydetti:
×Görüyoruz ki eğer bir devlet içerisinde demokrasi olmazsa, kendi içerisindeki farklı seslere diktatöryal bir yerden yaklaşmaya devam ederse eni sonu büyük sorunların içerisinde bu şekilde cebelleşecektir. Öte yandan Orta Doğu’da değişecek çok var gibi gözüküyor. Bunlardan biri, İngiltere’nin eliyle oluşturulan Sykes Picot Anlaşması’yla sonuçlanan dizaynda Kürtler yer almıyordu. Bugün İngiltere’nin arkasında ve onun siyasetini destekleyen bir ABD gerçekliği mevcut. Bir an önce bir petrol bölüşümü yapmak istiyorlar. Kürdistan’ın dört bir yanında da bu sorun hüküm sürüyor. Mesela Suriye’de bir anda Colani hükümetine verilen destek bunun bir örneğiydi. Kürdistan’da uzun yıllar süren parçalı duruş da aslında bir arada olmama ve Kürtlerin kendi renkleriyle bu coğrafyada yer almamasına sebep olan içsel sebeplerin başında geliyor. Bu anlamda Qazî Muhammed’in idam sehpasına çıktığı güne kadar söylediği sözler bize miras bıraktığı bir gerçeklik vardı. Kürt halkının birliğinin önemine işaret ediyordu. Bugün geçmişte olmadığı kadar büyük bir arada olma durumunu görüyoruz. Bu çok önemli bir mesele. Örneğin geçen yıl Nisan ayında Rojava’da yapılan ulusal konferans çok önemli bir yer tuttu. Qazî Muhammed, ‘Birliğini sağlamamış her ulus sömürge olmaya doğru yol alır’ diyordu. Kürtlerin medeniyet ve kültür olarak derinliğine işaret ediyordu.
Qazî Muhammed’in mirasının bugün Kürt siyasi partilerine çözüm için fikir verdiğini belirten Oremar, “mirası yol gösterici oldu” diyerek bu anlamda Kürtler arasında “tek sesli bir siyasetin ibarelerinin” olduğunu söyledi.
