Atlantik köle ticareti “insanlığa karşı işlenmiş en ağır suç” olarak tanımlandı. BM’de tartışmalı geçen oylama sonrası kabul edilen bu karar, tarihte yaşanan en uzun ve en sistematik insanlık suçlarından birinin doğru şekilde tanımlanarak, sonuçlarıyla yüzleşilmesine olanak sağlayacak.
HABER MERKEZİ – Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 25 Mart’ta yapılan oylamada Atlantik köle ticaretini “insanlığa karşı işlenmiş en ağır suç” olarak tanımlayan kararı kabul etti. Karara 123 ülke “evet” oyu verirken, ABD, İsrail ve Arjantin karşı çıktı. Aralarında AB ülkeleri ve İngiltere’nin de olduğu 52 ülke ise çekimser kaldı.
Kararın herhangi bir bağlayıcılığı yok. Yani hukuki zorunluluk doğurmuyor. Ancak siyasi ve sembolik olarak önemli bir adım olarak görülüyor. Metin, ülkeleri geçmişteki zararlar için adalet ve tazmin süreçlerine yönelmeye çağırıyor
Afrika Birliği içinde tazminat tartışmalarını uzun süredir gündemde tutan Gana Cumhurbaşkanı John Mahama, tasarıya destek toplamak için New York’ta temaslarda bulundu. Mahama’ya göre bu karar, yüzyıllar boyunca milyonlarca insanın hayatını altüst eden köle ticaretinin resmen tanınması anlamına gelecek.
400 YILLIK TARİHLE YÜZLEŞME ÇAĞRISI
Tasarı, yaklaşık 400 yıl süren süreçte 12,5 milyondan fazla Afrikalının zorla yerinden edilmesini, ailelerinden koparılmasını ve insanlık dışı koşullara maruz bırakılmasını küresel ölçekte kabul ettirmeyi amaçlıyor. Aynı zamanda bu tarihsel travmanın unutulmasının önüne geçilmesi gerektiği vurgulanıyor. Mahama, günümüzde bazı ülkelerde bu döneme ilişkin kitapların eğitim sistemlerinden çıkarılmasını eleştirerek, geçmişin silinmeye çalışıldığını savundu.
Metinde, köle ticareti ve Afrikalılara yönelik ırk temelli köleleştirme açık bir dille kınanıyor. Bu sürecin yalnızca büyüklüğüyle değil, uzun süreye yayılması, sistematik yapısı ve günümüze kadar uzanan etkileriyle de benzersiz olduğu ifade ediliyor. Tasarıya göre bugün hala birçok Afrika kökenli insan, ırkçılık ve yeni-sömürgecilik biçimleriyle karşı karşıya.
AFRİKA İÇİN KRİTİK BİR KARAR
Afrika Birliği yetkilileri, bu tür bir tanımlamanın tarihsel gerçekleri net biçimde ortaya koymak açısından kritik olduğunu düşünüyor. Onlara göre yaşananlar, tesadüfi bir tarihsel olay değil; bilinçli politikaların sonucu ve bugünkü eşitsizliklerin temelinde de bu miras yatıyor.
Gana Dışişleri Bakanı Samuel Okudzeto Ablakwa, köle ticaretinden sorumlu ülkelerin açık ve net bir şekilde özür dilemesi gerektiğini savunuyor. Ablakwa, bunun yanı sıra yapısal ırkçılıkla mücadele, yağmalanan kültürel varlıkların iadesi ve mağdurların torunlarına yönelik tazminat mekanizmalarının kurulmasını da gündeme getiriyor.
Tasarıya yönelik müzakerelerde bazı ülkeler, farklı tarihsel acıların karşılaştırılması konusunu gündeme taşıdı. Ancak Gana tarafı, amaçlarının acıları yarıştırmak olmadığını belirtiyor. Yetkililere göre mesele, tarihte yaşanan en uzun ve en sistematik insanlık suçlarından birinin doğru şekilde tanımlanması ve sonuçlarıyla yüzleşilmesi.
ÖZÜR DİLENECEK Mİ?
Son yıllarda özellikle Afrika Birliği içinde köle ticareti ve sömürgecilik dönemine ilişkin tazminat talepleri daha yüksek sesle dile getirilmeye başlandı. Kültürel mirasın iadesi, yapısal ırkçılıkla mücadele ve ekonomik eşitsizliklerin giderilmesi gibi başlıklar, uluslararası platformlarda giderek daha fazla yer buldu.
Bu süreçte bazı Batılı ülkelerde kölelik tarihine dair tartışmalar da yoğunlaştı. Eğitim müfredatlarından bazı kitapların çıkarılması ya da geçmişin farklı şekillerde yorumlanması, Afrika ülkeleri tarafından “tarihin silinmesi” olarak eleştirildi. BM’de kabul edilen karar, bu tartışmaların gölgesinde “unutmaya karşı bir kayıt” olarak da görülüyor.
×
ATLANTİK KÖLE TİCARETİ NEDİR?
Transatlantik köle ticareti, yaklaşık 15. yüzyılın sonlarından 19. yüzyıla kadar süren ve Afrikalı insanların zorla Amerika kıtasına taşındığı bir sistemdi. İlk olarak Portekizliler Afrika’dan Avrupa’ya köle taşımaya başladı; 1492’de Kristof Kolomb’un seferleriyle bu ticaret Atlantik üzerinden Amerika’ya yöneldi ve giderek büyüdü.
Zamanla Avrupa, Afrika ve Amerika arasında “üçgen ticaret” denilen bir düzen oluştu: Avrupa’dan getirilen mallar Afrika’da kölelerle değiştiriliyor, köleler Amerika’da satılıyor ve karşılığında hammadde alınarak Avrupa’ya dönülüyordu. Bu süreçte milyonlarca Afrikalı köleleştirildi; 15. ile 19. yüzyıllar arasında 12–18 milyon insanın bu ticarete dahil edildiği tahmin edilir.
Başlangıçta Avrupalılar Amerika yerlilerini köleleştirse de, zamanla daha çok Afrikalı kölelere yöneldiler. Avrupalı tüccarlar, köle temini için Afrikalı yöneticilerle iş birliği yaptı. Afrika’dan Amerika’ya yapılan zorlu deniz yolculuğu “Orta Geçit” olarak biliniyordu ve bu yolculuk sırasında kötü koşullar nedeniyle milyonlarca insan hayatını kaybetti.
Sonuç olarak, transatlantik köle ticareti hem büyük bir insanlık trajedisi yarattı hem de kıtalar arası ekonomik sistemi derinden etkiledi.
